Puhpa nata Pihno kyh reipasiana

E-mail Print PDF

Marareih liata Puhpa nata Pihno tahpazy he chyhsa hluhpi ta a vaw thaotyuna pacha khalia ngyu ma pi. Atahma ta article a vaw thyutuhpa ta ano pachana vaw thyu ta, net ahmahtuhpazy rei chyu sila, eima pachana thyu chyu hra suh vy.

Puhpa nata Pihno kyh reipasiana
St. Vatlo Fachhai nothlahpa

By St. Vatlo Fachhai, Andra Pradesh.


Rev.Vâko (Eli Paw) reih dah ta:

"Chyhsa thokha chata cha a y chiehpa moh parohpa chhohpasia hualua awpa he paloh pasi achhih thai leipa ta chahrasala chhohpasia hualuana chhao cha amo chata ananona a y leipa hawhta tlao ama pacha tyh. Chahrasala cha moh parohpa cha thlyutlia zy ta amo nata chha daiti liata ama chhopasia lymapa hawhta hmo sâkha chhoh liata eima no vahna chhao ânano lyma tyh hra".


Atahma ta ei vaw ro pa "puhpa nata pihno" term hmahna yzie he mo hluhpi ta eima pacha lohlia leipa chhao cha thei awta, chahrasala eima literature nata azaopata pahnopasia awpa nata khasiah thai awpa âbyuh kaw pa sâkha hawhta ei pahno hra. He kyh nata azaohpata research a tao tuhpa a hyzy tlyma vaw roh via thei eisala nata comment na taw tah chhao rei pahmao theipa chasala chatita bie sia via pa nata apytlah awhpa fact dohpa eima pahnopasia via thei aw tahpa beiseihna ei hnei.


1. Puhpa nata Pihno yzie reipasiana:

Mara reih ta 'puhpa' eima tahpa he Mara reih ta pupu/pahpu/pu   eima tahpa tlai he a cha aw. Eimanô rilâh pa nata eimanô rilâh pa sawchapawzy hnota awna cha ta,eimanô chhokha khaichhaipa a chaleipa chhao ta eimano 'pho' (e.g: khaimiechho etc) chapawh saw zydua hnota awna pa tlao a cha.


Hlâhno mahno mahpawzy chha liata 'puhpa' tahpa term he  vaw hma leihpa ngyu ei ta, pupu/pahpu/pu tahpa deihta ama zahmapa hawta theihpa a cha. 'Puhpa' term hmana he keimozy chha liata hma pathaohpa a cha nata ei pangiasa.Achâveikhiah kôzabi 20 khophei(half of 20 century) or krizyh khai tawhta acha nata alyu. Atahma modern chha liata hma dah deikua general(zawpi-vatlâh)liata biereina nata officially ta châ roh titah hmapa, chyhsa pachonosahna(respect) liata hmapa tlao a vaw cha.


'Pihno' tahpa chhao he pipi/pihpi/pi tahpa nata alyu hra.Eimanô ri lâhpa lapinô nata eimanô rilâhpa lapinô saw chanô zy hnota awna a cha.Acho liata puhpa kyh palasa cheihpa hawhta pihno term hmana chhao he atahma modern chha liata hma dah deikua general(zawpi-vatlâ)liata biereihna nata officially ta châ roh titah hmapa, chyhsa pachonosahna(respect) liata hmapa tlao a vaw cha.


'Pihno' tahpa chhao he pipi/pihpi/pi tahpa nata alyu hra.Eimanô rilâhpa lapinô nata eimanô rilâhpa lapinô sawchanô zy hnota awna a cha.Acho liata puhpa kyh palasa cheihpa hawhta pihno term hmana chhao he atahma modern chha tawhta hmapa cha hra ta negeral(vatlâh) hnota biereihna nata châ roh titah chyhsa hnota pachonosahna mohchho ta hmapa a cha.


2. Eimano nata eimapawzy ta chyhsa aw dah miah ama pachu:

Mara rah liata Lochei-Hawthai, Chapi-Ngephe, Tlosai, Lialai-Heima, Tisi-Ratu, Saby zy etc, chi hluhpi eima ei. Eimareih he a theihthai thlah taraw pi ta eima reih nanona bah ta a ypazy a y tlalo hra. Chahreihta Tlosai khih he eima missionary nahzy pahrahna su acha vata Biehrai, Hlabu nata Dictionary zy taohna liata hmapa cha, Tlosai reih vaw cha ta chatawhta officially châ roh titah hmapa chhao a vaw cha haw.


Eima vaw pi tawhta eimano nata eimapawzy ta bie rei miah amapachu zie ta, eipah tah awpazy, einah tah awpazy, uta/tata tah awpazy,pahpao-nâhnao tah awpazy, pupu-pipi tah awpazy, neinei-parah tah awpazy etc, eima yna ti nahtlâ, eima reih nano-chiachâ ta miah ama pa chu chyu.


Nopawzy pachu-pahreihna hawhta eipah tahawpazy,einah tahawpazy etc, rei khao leipa ta ama moh pikheihpa ‘moh’ deita eima awh hati tah, eimano nata eimapaw zy ta na reih acho dah cha miah ama tah tyh hra. Satlia-laisa tawhta dyh chah, saw sa khai tawhta paw tlohpa, paw hrahpa nata mahchâ natai ta achhah-chha ta a ma vaw tlo lai lymapa  hawhta awna dah chhao nopawzy tawhta chi nano nanopa ta miah pachu eita awna moh chhao, yzie  a hnei ngasa.


3. Puhpa nata Pihno background:

Puhpa nata Pihno term hmahna kyh he khahla tah cha vaw pacha lohlia leipa nata chyhsa pakha tawhta a background ahneihna kyh story hawhta navaw chho ta, cha bie cha:


"Nohkha cha khih khih liata local meeting/khih general meeting vaw hnei ei ta chairman tawhta zawhpi la bie reih
a hrua chyu ei.Chyhsa pakha hno pakha tawhta bie reihna vaw hneih chyu ei ta, member pakha ta a vaw dua ta bie chhoh a vaw rei hla ta chairman hno ta  'puh chairman' tahpa ta a vaw aw tua chai.Achhapala chair a lapa he a puhpa dopa tlai a chavata  ‘puh chairman’ tahpa ta a vaw awpa tlao a cha. Chakhai tawhta a chhyhna o maisa tawhta bie pahnosa tuhpa  ta local secretary pakha ta "puhpa" tahpa term he chyhsa respect na word ta vaw hma pathao ta chakhai tawhta vawhma pazao laipa vaw chata Nopy nahzy chhao pihno tahpa term he ama vaw hma haw hra pa a cha.Ahmeiseih ta la member pakha ta a puhpa chair alatuhpa hnota a awna kha mohropa tawhta zawpizy reispect na chata hma pahleipa chata cha tawhta atahnoh tai writing language hawta a vaw sie hawpa a cha a tah".


4. Research taona:

He bie ei vaw thei tawhta kô hluhpi pachapasia leipa nata zâkô 2010 tawhta châ ei roh titah nata bie ei reih titah puhpa nata pihno term hmahna kyh he âdoh tlai ma i tahpa pachahna vaw hnei nata research tao khohna paloh chhao a vaw y hra. He no ta S.t Thomas bie reihpa, Bei zisu hnota naku liata hmah daw pa eihmo hla lei la thihna tawhta athlyu haw tlaipa Zisu nacha tahpa chazo thei aw va na… atahpa kha eipaloh liata einahvawhria kaw. Kyh kha lata S.t Thomas ngiapana hawhta "pahnopasia tua ta, apy tla awpa acha khai tawhta eima duahna a chyu awpa he a pha kawpa ta eipahno.Chyhsa hluhpi ama pyhpa vata nata chyhsa hluhpi ngiapana acha vata chaliata apahnie hra awpa achapa chhao ta mo(eyes) ta hmo thai awpa a cha khia, mo ta hmo tah hra awpa nata nah(ears) ta theihpa a cha khia, a doh tlai ma tahpa research tao ta awpa he a phapa a chapa hawhta Date 8 hmypi thla, 2011 Tuesday noh ta This e-mail address is being protected from spambots. You need JavaScript enabled to view it liata  hia hrihna ei vaw tao. Abiechho cha azydua ta vaw chapai khao leipa aw nata main point ta ei rohpabie cha " Nochhi mara nata Notla mara ta eima hma thai kaw pa puhpa nata pihno kyh he a background rei pa tawhta thei taraw nata adoh-doh lei pahno khohna vata he chochah he nachho thei bei u la, khati kô or khati century tawhta hmahpa achahna kyh fact dohpa pahno ei byu kaw! Hiakha-thatla nahzy ta pu-pi tahpa ama hma vata ma hmahpa a cha hra va ma?" tahpa he vaw hia hri nata  pakha hma ta reply na a y lei vata maraunaw yahoogroup liata members 3000 chola ei hrah si la, apahnopa nopaw hluhpi y hra ei sala, a chhyna ei dao thei lei vata apahnopa y vah ei tahpa ta a py theihpa a cha haw. Cha tawhta thla 7 vaw sie pi ta notla mara lata he chochah pahno awhpa ta pachahpa phone number ei hneihpazy nopaw pa 4 hnota phone ta a saohiahna ei vaw hnei hei. Chahrasala amo tawhta chyhsa respect na ta hmahpa acha tahpa hlei kho ta ahy hma ta fact dohpa nachho pasia theihpa y hra va ei.



5. Keima palohphao:

Puhpa nata Pihno term hmahna kyh he mongyu nahzy ta spoken language(bie reina reih) nata writing language(châ rona reih) ta pachhai pa achahpa hawhta kei mo chhao ‘châ chapaihna’ liata nata bie phuanazy liata hmapa a chapata ei pahno. Puhpa nata Pihno term hmanazie he apha kawpa(positive) ao reih ngiah ngaitapa achah tarawpa ta eima puhpa a cha hmeiseih leipazy hnota awpa achah titâh pacha pasia awpa abyu khia maw tahpa pachana ei hnei. Pahkho nata e.g. India prime minister Manmohan Singh, US president Barack Obama tahpa liata  India prime minister puhpa Manmohan Singh, US president puhpa Barack Obama tahpata 'puhpa' eima thla papazy, Dr.Laikai or Rev.Laikai (Puhpa Laikai), Rev.Maiki  (Pihno Maiki) etc, he liata Puhpa nata Pihno eima thla pa lei ma pa he ahmie tuh kaw leipa hawhta einahpachasa kaw hra. Dr, Rev, MP, EM,PM, etc... nata chakaona lata president, secretary, etc, hpz he châ roh titâh nata bie phuapa liata reihpa a cha tita he moh zy he ama moh hmia la ta thlapa acha titah ama pi kheihna moh achahru tuhpa acha tahpa pacha nata puhpa nata pihno thla abyu leipa ta hmapa chasala  pha thlah vei ma tahpa ei pacha kaw hra(zawpi zydua chata reina). Acho liata palasapa moh nata chakaona ahnei leipa zy pita marahpa ta eima hneihpa pho moh he short form ta (Km, C, Fc, K, etc) hma pa chasala he (e.g. Rev. Dr. Laiu Fachhai, C.Hiephei MP ex) he ta marahpa eima chahna  identity miah achalua kawpa ta pacha nata pha ei tah kaw hra.


Hlahno mahno mahpaw  tawhta chyhsa aw nadah apachuna cha, atahma keimo chha tai ta eimano nata eimapaw zy ta mia ama pachu lai hrahpa, neihno tahawpa liata einah eima tah hapazy, pupu/pu/pahpu tahawpa liata eipah eima tah hapa zy etc... a y titâh eimano nata eimapawzy ta khazia na aw chakhei… tahpa ta miah ama pado leima hra. Eimano nata eimapaw zy ta chyhsa aw dah miah ama chhopa liata satlia nata laisa, paw lahleipa(saw  1,2,3,4 rachho saw asah haipa), paw tlohpa, pawpi pa, mahchapazy he step by step ta pachhai thai kawpa ta miah ama pachu lei ma pa he yzie ahneih kawpa a cha. Chavata 'uta/tata or utapa’ tahawpazy, pawhrahpa, mahchapa tah awpazy etc he achha-chha ta thla theihpa chasala nata ahyzy tawhta tlei ma ‘châ chapaina’ liata hma tlah awpa idea pha via pa mia vaw thyupa thei eisala “……” chahawhpa zy cha hma theipa chasala pha thlah vei maw!! Chaleipa chhao ta pho moh he ta  hmia la  (e.x. K.Paotha), ta thla ha awpa chhao ta chasala a pha thai va ma i ? Acho liata puhpa nata pihno kyh palasapa he fact dopa achaleipa chhao ta nopawzy pachuna moh yzie  hawhta hma theipa chasala tahpa ei pachana ei vaw palasa.


Author's notes:

1) He article he zawpi comment na tawhta fact dohpa hmo awpa hnabeiseihna hnei nata he achahna kyh he fact dopa ta nata yzie hneih kawpa ta reipasia thei leipa acha khia la, puhpa nata pihno term hmana chhao pado-patla theipa chasala pha ei tah kaw aw.

2) He article nata alyu kawpa "veiseihna" term hmana kyh chhao, daiti reihpaopa liata ei vaw roh hei aw.

Maraland.net's notes:

1. He article a vaw thyutuhpa St. Vatlo Fachhai hnohta eima ly kaw. Ano he M.Th a patlo tawhta Andhra Pradesh liata khih sakha liata pachutuhpa ta a y haipa a cha. Ano ropa article hropa chhao Mara article category liata hmo theipa a cha.

2. He article he khodah hawhta edit hma leipa pita, areihtuhpazy a reihdah nama thai awpa ta eima cha haw.

Comments (7)
  • Kaliahpaw
    Cha a rei ru dah cha! kheihawpa rai chasala satlia Vatlo Fachhai, Mara reih vei chita, he hawpa na vaw ropa vata na cho lia ei ly hmeiseih.

    He puhpa/pihno tahpa lia hela, cha hawta bua awpa tlyma, research tao awpa a byu pata pahno vana. Chin-Kuki sub-tribe zy pi he eima reih alyu kaw sai ta, mohchho(word) hluhpi he cha eima hly. Cha hry liata Marasaw pi he chhokha moh awna a hnei hluh chaipa nata a hnei paki chaipa eima cha thlyu aw. Maw nah chhochhi cha Para chhao hnei veih ei. Mongyu nawh chhao cousin nata uncle/aunty liata a chha khai ha.
    Eikhano eima mahno-mahpaw daihti nota cha ama No rilahpa nata chyhsa ama zah viapa nata ama cho liata ypa zy cha Papuh ama vaw tah tyh. Cha hawna hra chata chano zy cha Papih ama vaw tah tyh. Na vaw reipa hry liata Pupu hela pahno ngai vana(Nochhi Mara dialect a cha khiah la ei pahno leipa a cha aw). 'Puhpa' tahpa he Mara reih dopa a cha. 'Puh' tahpa he Mara reih origin cha a cha. sufix 'pa' tahpa eima baipa heta a chana chhopasia ta, a paki khai. Mara reih lia cha mohchho(word) thokha a chhana la suffix liata 'pa' eima bai tyh, he he Noun nata adjective baotuhpa a cha. Puhpa tahpa heta noun a chana zie a za reipasia, hehe formal word a cha. Na vaw reipa hawhta hlano cha puhpa he hma ngailei ama y thei. Hlano eima mahno-mahpaw daihti no cha formal bie he y tu leipa ta, informal nata oral bie ama hma via chai, khih nah tlah lia chhao ama Moh hlata ama saw moh ta ama aw via. He hawh pyly ta Papih nata pihno chhao he a cha. 'Pih' ngalah heta yzie hnei leipa ta, mohchho tlo vei, 'no' tahpa eima bai nata mohchho avaw tlo. A yzie cha papuh/puhpa/papih/pihno zy Mara reih sai a cha, anodeikuala, a hmana no-eih pa a hnei chyu. A hma naw leipa lia eima hma khia grammar a parao thei. eg. Papih Vaili no tahpa ta zawpi hry liata reih sihla a do thai khao vei.
    Tawta la Mara reih he mohchho hnei chyh tu pita reih hropa mohchho a hlypa chhao he a nawhtaw lei sihla a pha kaw aw. Mara reih a chana deikua lei leipa sala, eg. tlyngiana, peimawh, acheina, nuam, chibai( Mara reih ta samaw nata Maw reih chibai he a meaning a lyu khai vei). etc zy chhao reih hropa tawhta eima lapa chata, Mara reih a chana(identity) lei hlei vei..







  • Fc Vatlo  - Ahawna
    Dear Zachhihpa zydua sai u,

    Mara cha he ei thai tu kaw lei vata nama rei tita pachathaina cha hawh chyu ei nata tawhla typing mistake hlupi a y bei aw. Chahryta "written" tah awpa "writting" , maraunawzy@yahoogroups.com tah awpa "maraunawatyna@yahoogroups.com etc.ei roh chei tla maw pa liata pachathaina ei chahaw chyu ei.

    Athei khia la comment liata eima moh dopa ro theipa a cha khia ei chaly via pa chai aw ei.

    Meipaw Vatlo
  • Mara Satlia  - Moh cheingei abyu hlei bao vei!!
    Fc Vatlo, Moh cheingei roh abyu hlei bao vei. Ama Comment zy moh la, ama moh hlata natho via awh. Moh ahnaw cheingeina awhpa ano nata adaihti a y thlaha ma maw........
  • Anonymous
    Comment a pie tuachaipa @Kaliahpaw comment khi a pitloh ei tah ngasa. A rei a pha hra. He hawhpa comment phapa he moh ro cheingei leipa chhaota vaw roh lyma u la, keimo a reihtuhpazy ta eima thokhei ngasa ha la y... tawhta arohtuhpa St.Vatlo chhao, he hawhpa pachana na vaw thyupa he a pha ei tah kaw. Keep it up!
  • Anonymous
    a pha kaw. hiahrina article a cha.
  • Vanoh Paw
    Satlia Vatlo,

    A comment tuachaipa Kaliahpa rei dah hawhta, Mara reih na paha kheipa vata alypa a cha kaw.

    1. "Pupu" tahpa he Chapi kao lata eima rei dah cha ta, Tlosaih-Siaha kao lata "Papuh" tahpa nata miahkhapa a cha. Eima puhpa nawh eima aw dah a cha chai.

    2. "Puhpa" nata "Pihno" tahpa deikua he cha dyh a cha hawpazy awna nata zana chata awnazy a cha hra. Pakhona ta eima India President parohpa kha dyh a cha leipa cha ta, Maraland kaw tly sa la, Satlia Kalam tahta aw awpa cha aw vei. Puhpa eima tah pyly thlah ha aw. Marapasaw chata deikua a lalao pa kaw tyh. Laikhonozy, dyh ama cha lei vata, ama machana taihta Laihsa tah nga thlah ha awpa cha a lalao pa kaw tyh. Chavata kei ta cha ary lia hawhna heta ei pahrua:

    Pawhrahpa/Nohrahpa = Dyhh a cha hawpazy awna tlahpi awpa

    Puhpa/Pihno = Zana palasana formal reikah cha ta. Chapaw pitlohpa nata chano pitlohpazy awna a cha aw. Heheta dyh a cha leipa chapaw tlyma chano tlyma a pahly pa hra aw.

    Vanoh Paw
  • Fc Vatlo  - Alyna bie
    Dear ...Acho liata comment pietuhpa zydua hnota alyna bie ei cha hla chyu ei.Chahryh ta Kaliahpaw nata Dr.Laiu-Vanohpaw zy hnota alyna bie ei reih via pachai.

    He article he thlapala thatloh n'awpa sakha hma yleipa ta eima reih hmazie khopasana lathloh dopa liata pahnopasia byuhna vata a cha tahpa nama pahnothaina vata ei chaly kaw ei.

    Comment a pie tuhpazy ama y lih la leipa he tah, novah na lai kawpa nata pahno thaina ei nahpie kawh kaw. Moh registered tao chiehpa panano pakhuana chhao he rai ruh kawpa a cha hlei khota chyhsa zawpi rah liata a familia na chhao a ruh kaw tyh.Mongyu dictionary sakha lia hmata 'bie' positive nata negative apua tyh pa he ta optimism miah pahneisa ta, pachahna maniah apie kahthu kaw hra.

    He article nawh kawpa arei tuhpa zydua nata hmiala ta comment pie tuh awpazy(ama y khia)chata alyna bie ei ei cha hla chyu ei. Note 2 liatahpa he dai ti hnei khao leipa nata hmiala acha thei khia ei vaw roh aw.

    kô 5 chho via rah liata vaw y nata ei yna rah la ta ei vaw sie chei ba aw.Nama khokheina nata thapatlona vata Abeipa tawhta byhna vaw toh pha chyu teh u.

    Maraland@min zy nata staff zydua cho liata ei lyna sah chaipa hla ei nata, Maraland.net tlah he khizaw a lei hla lei vaw parei thla mawh sy.

    Meipaw Vatlo
Write comment
Your Contact Details:
Comment:
[b] [i] [u] [url] [quote] [code] [img]   
:D:):(:0:shock::confused:8):lol::x:P:oops::cry:
:evil::twisted::roll::wink::!::?::idea::arrow:
Security
Please input the anti-spam code that you can read in the image.
Last Updated ( Friday, 13 January 2012 13:13 )  



Maraland.Net

About Us
Contact Us
Company Info
Maraland Blog
Maraland

Mara History
Map of Maraland
Maraland at a Glance
Tourist Spots
Programs

Advertising
Partnerships
News Contribution
Article Competition
Help

How to Register
How to Comment
How to Submit News
How to Submit Link
Policy

Terms of Service
Privacy Policy
Copyright Notices
Comment Guidelines
© 2002 - 2012 Maraland.Net - The Home of Mara people on the Internet - All Rights Reserved
RSS Feed