Eima rah liata Missionary novah Rev. & Mrs. R.A. Lorrain zy thatihpha tlah awhkheihpa ta ama kaw tlo noh eima vaw tlo ha heih ba. Ko 102-na eima pha haw. He article pha kawpa he vaw reih hra ma y.
ZAOZI PAIH LIA KHO MAH VANA
By Macha Vahnei Mathipi
“Cha pheipazah pathaihpa cha,
Cha hlâ ta Mara râh tlâh lia,
Atlypa ama hmô beih ma?,
A dyuhna cha bâ aw vana,
He Marapa râh liana he,
Jerusalem padua hlâ lei,
Zaozi paih lia khô mâh vana” (Krizyhpa Hlabu No. 487).
September 26 eima tlô haw heih. Atakô he Vailimapaw nata Manô pheipazah pathaihpa Mara tlâh ama tlyna tawhta kô 102na a cha. September 26 eima tlôna maih ta he Vailimapaw hla phipa “Zaozi paih lia khô mâ vana” tahpa bie a thei pakhua tyh na ta, palô lie pachhihsa ta, miah a pahao kawpa ta ei pahno.
Atahma hla Puhpa Râchôthâpaw “Khazohpa ta R.A. Lorrain nôvah vaw tuah vei mawh sala”, Satlia Elaisa “Mara Christianity”, Pastor Elipaw “Marapa cha a hy maw” tahpa châropazy vaw reih na ta, hmo pachâna hluhpi miah a pahneisa. “Zaozi paih lia khô mâh vana” tahpa he September 1, 2004 liata ei vaw roh haw. Mara scholar zy ta ama vaw ropa respond hra awpa ta, a takô September liata ei vaw roh chanei heih hra. Chhobai ta masiah phei a pahawh hrapa ei lyu tlamaw haw vatly ma!!!!
Mission zy:
Kô zabi 19 chhâna nata 20 athaona daihti ta Mongyu râh tawh Lushei Hills nata Chin Hills zy lâ ta Mission chavah 4 a vaw loh papua. Cha zy cha:
1. Welsh Presbyterian Mission ( 1897)
2. American Baptist Foreign Mission ( 1899)
3. Baptist Missionary Society (1903)
4. Lakher Pioneer Mission (1907) zy a cha.
Marapa duahmo eima sasyh eima hmô pasia via nawpa hnabeiseihpa ta he Mission zy raihriana thatih a chyu ta reih sila a pha thlyu aw.
Marapa duahmo eima sasyh eima hmô pasia via nawpa hnabeiseihpa ta he Mission zy raihriana thatih a chyu ta reih sila a pha thlyu aw.
Welsh Presbyterian Mission nata Baptist Missionary Society
Khasi missionary Rev. William Williams he Lushei hills a tly tuachaipa missionary a cha aw. March 20, 1891 ta Aizawl a tlô. Ano pahruana hawhta Lushei Hills zy cha Welsh Mission Field ta a pyhpa a cha. Arthington Aborigines Mission ta missionary pano- F.W. Savidge (Pu Sapupa) nata J.H. Lorrain ( Pu Buanga, R.A. Lorrain utahpa) a tuah. January 11, 1894 ta Aizawl ama tlô. Lushei reih thlai a chu ei ta, kô 2 chhôh liata Lushei châ ama tao. Lushei_English Dictionary hmiatuachaipa tao ei ta, atanoh taihta hmâ tlâhpa chabu pha kawpa a cha. Mizo chyhsa hluhpi châ rei nata ro ama pachu. Welsh Mission nata palôh lyu leina vaw y ta, amo cha England lâ aw pakhuapa ama cha. Amo vyuhpa ta Welsh Mission ta Rev. D.E. Jones ( Pu Zosaphluia) cha Lushei missionary ta a tuah. Savidge nata Lorrain cha amo Lushei râh ama puasai hlata Jones a vaw tlô ha awpa ta bie ta ei ta, ama bie tapa hawhta D.E. Jones cha August 31, 1897 ta Aizawl a vaw tlô. Thla 4 chhô Jones cha Lushei reih pachu ei ta, Savidge nata Lorrain cha Lushei field ama puasai haw. Mizo chyhsazy hry ta bati tuachaipa cha Khuma nata Khara ama cha.
Baptist Missionary Society ta Lushei Hills lia chakaona field hiah ta, Welsh Mission ta apasaipa vata Lusheih reih a thai chiehpa nata Lushei zy hry ta a vaw chakao chiehpa Sadvige nata Lorrrain zy cha Baptist missionary châta tuapa ama cha. March 13, 1903 ta Serkaw, Lunglei ama tlô.
Mongyuh sawkha ta achuna school tao a chhuah vei. He he Missionary zy châta rypaohna pha kawpa a cha. Mission school zy padua ei ta, Duhlian (Mizo) reih cha mission school zydua liata achuna reih a cha. Thohna o pha kawpa zy padua ei ta, ama hmotao rônahpa rei awpa hluhpi a y. Welsh Mission nata Baptist Missionary Society abaopasupa ta Mizo chipho cha Krista Thatipha ta sa papua ei ta, chipho rônahpa ta ama padua. Lushei Hills zydua cha ama nuapa mission field a vaw cha. Mongyuh râh lâ lia chhao ta thaby rônah kawpa nata py thatlô kawpa a hneipa mission chavah a cha.
American Baptist Foreign Mission Society (ABFMS)
Missionary Rev. Arthur Carson nata alahpinô Laura Carson cha Irrawady chavah kiah Thayetmyo lia kô 10 ( 1888-1899) ama chakao khai tawh March 15, 1899 ta Hiakha khihpi ama kaw tlô. Hiakha khih cha American Chin Baptist Mission (ABCM) station ta ama tao. Major Newland ta 1893 lia apathaopatôpa Hiakha (Lai) châ cha pipatlohsapa ta Thatipha Mathai chabu nata Chin Dictionary zy ama tao. Thohna lâ ta dawhty Dr. East nata alahpinô chhao March 21, 1902 ta Hiakha khih ama vaw ngia hra. Atlâh leipa aziana rakhô 20 atlôhpa thohna o ama padua. Dr. East ta 1906 kô chhana report liata apalâsapa cha atlâh leipa 2903 patlâh ta, chyhsa achieh leipa 4000 mohôh hawpa a cha. Mission school zy padua ei ta, chakaona ama pakawh lyma. Krizyh hmiatuachaipa cha Puhpa Chiakhaw, 1904 a cha.
Missionary J.H. Cope nata a lahpinô Elizabeth chhao December 12, 1908 ta Hiakha khihpi ama vaw ngia. A y tuapa Pinô Laura Carson nata phahnai ngiahna kyh alyu lei na ama hnei. Mrs. Carson ta cha “Chin Hills liata apahrâpa chyhsa zydua châta Hikha (Lai) reih he adaih ta, reih hropa châ hnei byuh vei” tahpa pachâna a hnei. Dr.Cope ta Kamhau (Tiddim) rein nata Laizo (Falam) reih zy ta châ a tao. Kô 1911 ta Tiddim Mission Station lâ ta apasie haw. Dr. Cope he adaihti no ta chyhsa laikawpa châ ta, a biehneina chhao Marapa a vaw hria pasa kaw. Kô 1924 lia Deputy Commissioner Major Burne ta Cope cha Chin Hills zydua lia school lâta biehneituh chaipa Inspector of Schools rai a pie. Dr. Cope cha Missionary nata sawkha molaipa rai miano a hria pakaopa chyhsa laikawpa a cha.
Kô 1923 Maymyo Education Conference ta Laizo (Falam) reih cha Chin Hills zydua school liata hmâ awpa reih ta biepathluna a tao. Chahrasala Dr. Cope ta Inspector of Schools rai a vaw hria rakha tawhta Kamhau (Tiddim), Zahau (Falam), nata Hiakha (Lai) reihzy he School zy liata hmâ awpa ta a tao. Kô 1929-1930 zy ta Chin Hills zydua lia Primary Schools-25, Middle School- 3 y ta, achu haipa 1500 ama y. Hiakha, Tiddim, nata Falam reih zy ta a chupa a cha. Kô 1933 Marapa râh Sabyhpi liata Primary School y tuachai ta, Hiakha reih ta a chupa a cha.
Welsh Presbyterian Mission, Baptist Missionary Society, nata American Baptist Missionary Society zy he adaihti no ta thatlô kawpazy châ ei ta, Mongyuh râh liata thaby laikawpa nata baotuhpa py thatlô kawpa ahneipazy ama cha. Khizaw su hropa zy liata Missionary zy tao tyhpa hawhta Lushei Hills tawhta Missionary zy ta Lushei reih nata châ ta mission schools zy tao lyma ei ta, Chin Hills missionary zy ta Hiakha reih ta schools nata Thatipha chabu zy ama tao lyma hra. He hawhta Mission Enterprise thatlô kawpa nata hmotao thei kawpa miano likawh ta chipho chhao ahnohnia mâh leipa Marapa cha chakiepa (sandwiched) ta eima vaw y. He hawhpa duahmo liata R.A. Lorrain nata nôvah tlai September 26 liata Marapa râh Saikao vaw tlô vei tlamaw mawh ei sala, Marapa he atanoh kheihawhpa duahmo liata eima y aw!!!!! tahpa ei pachâ sualuah nata rohpady ngâh tyh vana.
He duahmo (historical setting) tawhta Puhpa Râchôthâpaw nata Satlia Elaisa ta “Lorrain nôvah zy tlai he Marapa châta avy vei mawh ei sala, Lushei Hills liata Marapa zy ta Khazohpa achhyna lia Mizo reih nata Mizo hla sa aw pita, Chin Hills liata Marapa zy ta Lai reih nata Lai hla ta Khazohpa eima chhy aw” ama tahpa bie he Marapa eima châna awpa duahmo dopa ama reih pasia kawpa ta pahno na ta, keimo sasyh eima duahmo eima hmô pasia kaw awpa ta ei pangiasa.
Lakher Pioneer Mission
“HY ABEIPA Y, Manase pathla hry liata pho riethei chaipa cha pita, keima hra he, ei paw chhôhkhapazy hry liata a chyh chaipa cha tlôh na ta” (Ryureituhpa 6:15) tahpa Kidia bie reipa miah a patheisa ngasa. Kha daihti no ta Lushei Hills nata Chin Hills zy avaw tlypa Mission Enterprises zy hry ta Lakher Pioneer Mission cha a chyh chaipa nata a riethei chaipa a cha. Mission Society hropazy hawhta thaby laikawpa chhao hnei vei. Adaihti no ta Mission Society zy ta Marapa châta a pasai thei hra vei ei. Khazohpa ta Marapa châta a awna nata a tua papuana lia deita a duahpa ta, Lorrain cha February 11, 1905 ta “Lakher Pioneer Mission” apadua. Member hluhpi chhao hnei vei. Chhôhkha nata saiheipa viasa thokhazy deita pahno kheipa py tlâ a cha. Lorrain nôvah cha Marapa a nuapa ta January 18, 1907 ta ngiaryh chhih kawpa London khihpi ama vaw puasai. Rairuna hluhpi chatôh lymapa ta, September 26, 2007 zala dawh 4 rachhôh ta Saikao khih ama vaw ngia.
Mara reih a chu tuachai ei ta, kô 1908 ta Mara reih cha châ ta ro thei awpa ta ama tao. Mara châ ataotuatuhpa kyh liata Pastor Elipaw, Râchôthâpaw nata Elaisa, zy ta ama reih pasia kawpa ta ei pahno. Keima ta ei reih khoh hrapa cha, “history he fact zydua pahmaopakhyna tlâ châ vei (History is not just a bulk of facts). Fact to he history châ hlei vei. Fact cha community ta interpretation tao ta, community cha ahrohpa (living) châ ta, a interpretation cha ahrokhei tyh. ( Please also see Dr. Than Tun: Introduction to Myanmar History pp. 9-23). Eima bias leipa khiah Marapa ku chô avaw kiahpa nata Marapa ta ahrokheipa châ cha Lorrain nôvah ta 1908 liata ama taopa he a cha. Keima ta la he deita he historical fact ta ei pyh chy. Ei pachâna a buah tu tlamaw haw vatly ma!!!!
Amo taopa Mara châ ta Mission school padua ei ta, Mawkha nata Laihnao zy he Mara châ ta school achu tuachaipa zy ama cha. Mara châ ta English-Lakher Dictionary, Lakher- English Dictionary, Grammar of Lakher Language, Biehrai Thiehpa, Biehrai Parohpa, Hlabu nata Ngiapana kyh lia chhihthana zy, Mission school text bu zy nata ahropa chabu hluhpi ama chhuh papua. Ama hronoh chhôh taBiehrai paliena rai thata hria pasa ei ta, ama hriapasana vata Lushei Hills nata Chin Hills liata apahrâpa chipho zy hry ta Mara Holy Bible he hnei hmiatuachaipa a cha. He hawhta duah mopakho ei sila:
Mara Holy Bible: 1956
Mizo : 1959
Lai (Hakha) : 1978
Naga:Angami : 1970
Naga:Ao : 1964
Naga: Kyong : 1967
Kuki : 1971
Hmar : 1968
Adaihti no ta Mission Enterprises zy hry ta a chyh chaipa nata a riethei chaipa Lakher Pioneer Mission ta Marapa châta a raihriana he arônah hmeiseih tahpa hleikhô ta reih via thai khao vana. Lorrain zy ta Marapa zydua cha ama mission field ta anuapa ta thatihpha ama chho lyma. Ngala khih taihta Mara reih ta Mission school zy ama padua. 1935 India nata Burma Act, 1937 ta hmâ pathaopa he ta Lushei Hills nata Chin Hills liata apahrâpa Marapa hmah apaphao tuachai thlyu aw. He Act vata Lakher Pioneer Mission nata American Baptist Chin Mission zy May 24, 1938 ta Beinô chavah kiah Pakao liata atyhpa ta, Mission field râhri taopa a cha. He atyhna liata Missionary nata sawkha molaipa Dr. Cope he Dr. L. Sakhong ta cha “over-zealous missionary –cum-colonial officer” tahpa reikah hmâh ta ( L. Sakhong. Religion and Politics among the Chin People in Burma, p. 278), keima ta la Mara reih ta “phahnai ngiah tlamawpa missionary” tlao ei tah aw.
He atyhna vata Chin Hills liata Lorrain Mission cha pahnokhei leipa mission ta acha haw. Marapa tlaw no ta apatlaw haw. Lorrain palôh chhao a keichheih. Sawhmo tlâh Marapa hry ta Krizyh tuachaipa Lôcheita khih tawhta Chhatai nata Zolai (1934) zy cha Lorrain Mission tawhta Krizyhpa ama cha taraw. Chahrasala Pakao atyhna rakha tawhta Sawhmo Mara cha Baptist Chin Mission field liata y ha ba ta, Khazohpa achhyhna liata Hiakha Biehrai, Hiakha Hlabu nata Abei Thlachhana zy chhao Hiakha reih ta hmâ lymapa a cha haw. Ama Biehrai reipa nata Hlasapa zy cha a yzie chhao pahno pasia leipa ta Marapa ta Khazohpa a chhyna daihti a cha.( Rev. Nokha nata Macha Khaichhô. Maraland Gospel Centenary Magazine, p 43-46, 62-67).
Chahrasala Lushei Hills nata Chin Hills zy liata Lakher Mission cha hria pasa lyma ta, 1957 Golden Jubilee daihti liata cha Marapa khophie hlata hluh via Krizyhpa ama cha haw. 2007 Centennial Jubilee daihti ta cha Marapa 100 lia 100 Krizyhpa eima cha haw. Lorrain chhao “Marapa Missionary” ta apyhna tlâh awhkheipa a cha ha hra. 1938 Pakao atyhna liata taopa râhri ta Marapa cha pachhaih nano thei hmeiseih vei tahpa history ta achhopasia haw heih. Lorrain palôh keichheihna hmahphao a tlâh liasa thei vama i!!!!!!
Lorrain nata Marapa
Chi nata pho miakha aduana liata athabypa tôhtlâh (3) cha Elaisa châropa “Mara Christianity” ta areihpasia kawpa ta ei pahno. He liata Reih nata Châ kyh he ei rei pazao via heih hra tua aw. Puhpa Haoko laichadaina ta cha Marapa chipho he Hukong Valley liata ama pahrâna daihti 300 B.C.- AD 300 likawh ta a cha aw, a tah. Marapa liata chipho pachhaih pachhuahpa hluhpi a y. Tlôsai, Ngiaphiah, Lialai, Heimâ, Lôchei, Hawthai, Zyhno…..etc… zydua ta Marapa chikha phokhapa ta sasyh eima pahnona miakha cha Mara Châ ta ropa Reih he a cha aw. Historian zy ta chipho civilization a thaona cha châ ta ropa reih (written language) ama hneina rakha tawhta ama laichadai tyh. Myanma râh a vaw pahrâ tuapa Pyu, Mon.. civilization chhao cha hawhta alaichadaipa a cha.
Lorrain ta Mara râh apheita vaw tly vei mawh sala Colonial Officer tlyma, Welsh Mission tlyma, American Baptist Chin Mission ta tlyma Mara Châ he ama vaw tao awpa ta pangiasa chhih vei. Lushei Hills liata Khazohpa achhyna awpa ta Mizo châ thai cheingei byuh aw ta, Chin Hills liata Hiakha châ achu cheingei a byuh hra aw. Mara Châ ta ropa Reih he Marapa Identity zôhpi rupa (backbone) miakha a cha. May 1982 ta Lialaipi lia thatipha bie reih na ta, Rev. Zalei ta Lialai reih lâ ta apalie pachhuah. 1983 MIEC Assembly cha Heimata liata taopa châ ta, Marapa thokha hluhpi otlô lia reih vata ama tyma khei kaw. March, 1984 ta MIEC Assembly cha Chapau khih liata hnei heihpa châ ta, Pasai KTP President report cha member hluhpi ta thei thai vei ei. 1988 ta Sabyh lia MEC Assembly taopa cha ta, Rev. Haidau thatihpha reipa cha thei thai leipa hluhpi y ei ta, Ngiaphia reih ta thatihpha a reih. 2007 Centenary Pakhypi laikawpa cha Sabyhpi liata taopa cha ta, he daihti liata cha reih eima thei thai khai haw.
Mara Châ ta ropa Reih he Marapa chikha phokha (Identity) ta apahnona (sense of solidarity) ataotuhpa a cha. Mara Biehrai, Hlabu nata Mara reih ta ropa chabu zy, he Biehrai, Hlabu, nata chabu zy ahmâhpa Mara Krizyna (Awnanopa) nata Mara community zy he eima Identity apalaiseihsapazy ama cha. He zy vaw y tlai vei mawh sala Marapa chipho cha chyhsapa thatih rona history liata a leidia cheingei ha aw.
Eima chheipâh chi lai viapazy ta miah ama disao thlah ha awpa he Lorrain khona zie châ vei. India independent daihti a vaw tlô ba awpa Lorrain ta a pahno chhielie. Independent India a vaw y tita Marapa cha Lushei zy ryureina ry liata a y tlamaw awpa apha leizie Lorrain a pahno. Marapa chi nata pho a boh nawpa ta Marapa ta ryureina no-eihpa hnei cheingei abyuh zie Lorrain ta Saikao beipa Chhôhmô a chho. Chavata Mara khih beizy 23 moh ropa ta Separate District of Lakher Hills ( Ryureina no eihpa hiana) memorandum cha January 4, 1945 ta British India hnoh ta pangiapa a cha. He memorandum chhao he ano Missionary ta patohpatiapa a cha. Ano a thi tawhta he memorandum pangiapa a cha. He liata aduahpa ta Notla Marapa cha ryureina no-eihpa hia lyma ei ta, 1952 ta Autonomous Regional Council, 1972 ta Mara Autonomous District Council ta ama laiseih lyma ( Mylai Hlychho. The Political Movements in Maraland, unpublished write up).
He duahmo a vaw sie laihpa zydua tawhta keima ta ei chupa cha:
Marapa Identity nawh hawhta avaw papituhpa (midwife) cha Lorrain ta a vaw tlôkheipa Zisu Krista Thatipha he a cha. Marapa Identity a hawti no tawhta lâchakâ vaw pachu ta, nawh a vaw hâ tuhpa nata a vaw palaiseihsa tuhpa cha Krista Thatipha ta a sa papuapa Mara Awnanopa he a cha. Marapa Identity pawpi hawh apaw pakaina taihta ti a vaw hry tyhpa chhao Mara Awnanopa he a cha. Marapa chipho zydua tlokhuh miah atao pananopa cha he Thatipha deita he a cha. Chavata Marapa ta Zisu Krista Thatipha deileipa ta politics, economic, social development theory thatipha hropa vaw hnei leipa pita, hneibeih khao hra aw pi. Zisu Krista Thatipha bie paru he Marapa thina nata hrona châ ta a daih.
He ei chuna tawhta Marapa châ ta Lorrain nôvah ama sôh zie, Marapa châta ama hmotaopa a rônah zie ei pahno pasia via rili tyh. Ei buah tu haw heih va tlyma!!!!
Vailimanô ano tlai ta Hlabie a phipa ta he ei charopa pachhâ chy awpa ei khoh.
"Khih deih ta awhsi aleipa hawhna cha,
Ama khaihna cha noh thlaraw lia lei,
Cha hawh khizaw hriapsa siesai aw pi,
Eima chakaona vâ dei miah thei ei.
Miah ama my ma, mo hro miah thlah hr’ei sa,
Chi eima tu chiehpa ama hria no;
Chi tutuhpenawh hriapasa tawh sie byuh,
Eima chakaona vâ dei miah thei ei."
He hawhta mopathaipa eima missionary na zydua eima Beipa kalachhôh pathaih pa liata alyna lobeileihpa ta apahâ tlai mawh ei sy!
Mara râh Thatipha tlô noh, September 26 liata sapa nata thlahpa byhna hluhpi vaw to hra mah y.
Ei cha ly kaw sai ei.
Rilipaw
Yangon
# Lorrain nata Mara Awnanopa tahpa eima pazao via heih chy aw.
| < Prev | Next > |
|---|










Khapavata ma ei vaw command hra takhiala, article aro tu pata MEC he Mission rai hria liata atha atlo kawpa hawta nata mission focus kawpa hawta avaw ro pavata acha. Atano MEC mission rai eima hria hmeiseima? R.A. Lorrain ta Vara tawta mania zasai thlaha.
Dicuss vaw tua hra te u..
Mara mopakiatupa.......