Chhihthatuhpazy ryhraona lia eima rah duasu a pahnieh

E-mail Print PDF

Mylâ-hânoh eima râh duasu awpa he atanoh ta eima râh chhihthatuhpazy ku liata a pahnie tah pata pachana a ypa article ta rohpapuapa a cha, vaw reih hra tua ma y.

CHHIHTHATUHPAZY  RYHRAONA  LIA  EIMA  RÂH  DUASU  Â PAHNIEH

Puhpa Derick  Salai  Solo
Hyderabad, 23rd September, 2009

Mylâ-hânoh eima râh duasu awpa he atanoh ta eima râh chhihthatuhpazy ku liata a y. Mararâh châta ryhraona  phapa nata hmialâ daihti asai thaipa chhihthatuhpazy cha râh châta byhna ama châ. Chhihthatuhpa  sai pasina nata patopatiana phapa a hnei leipa deikua râh châta atymâna a tlôkhei tyh. Eima râh chhihthatuhpazy he Marasawzy atyu-dua n’awpa liata maophaona ama hnei lai ngâsâ. Ama ryhrao thaina rei ta eima duahmo achhie ta apha thei hra. He hawhpa duahmo liata eima duapa naihta chhihthatuh awpazy atlyh chyta palôh eima hnei kâwpa â ngia. Daihti khô chiehpa liata eima nô-pawzy ryhraona pha kawpa ama hnei tyh taraw ta, hmo ama tao chheina vâta atanoh taihta rairuna eima râh ta â tyh hra.

Eima missionary Reginald Arthur Lorrain ta Marapazy châta râh “The Lakher Land” tahpa a pahawh khai ta. He râh he British sawhkhâ chhaota a pahno khei khaipa a châ. A râh kawna zie he Wales râh tie rô a châ. He râh chhôh liana heta Marasawzy ryureina miakha ry liata so awpa â chhua. India nata Burma (Myanmar) pachhaih awpa chyta British sawhkhâ ta Mara beizy kho patlysa ta. Rev. A.B. Foxall ta Mara beizy sahlao cha India sawhkhâ liata apahly khai awpa ta pahruana a tao. Chahrasala, Burma ryureina ry liata Mara beizy ta he pahruana he ama dytha. He hawhta ryhrao chheina heta eima missionary palôh apasasa ngai ta. Eima beizy khotlyhna do leipa vâta Mararâh cha suno lâta – Burma nata India – patlawpa châ ha ta, ryureina miakha ta eima y heih n’awpa cha hmo rairu ngai ta a châ ha bâ. Nochhih Mara nata Notla Mara zy likawh liata rairuna hlupi a tlôkhei hleikhôta,  amo pa-eihna laipi a pa-ysa hra. Ryhraona do taopa châ maw ei sala cha India nata Burma zy hawhta “Maraland” he khizaw râh (nation) sâkha a châ thei thlâh hra awpa tlai !

The Lakher Pioneer Missionary zy hmahlana vâta Mararâh khi 23 liata Primary Siku nata Saikao liata Middle English Siku paduapa a châ. Kô 1948 ta Assam sawhkhâ ta he sikuzy he amohôh awpa ta a la khai. Eima missionary zy ta Primary Siku liata ‘Mara Reih’ achupa he apha ta ei ta, achuna buzy chhao Mara reih tlai ta ama pachhuahpano.  Assam sawhkhâ chhaota eima missionary zy ryhraona cha â pyh khei kaw. Vadua chhih kawpa ta Mara beizy nata Marasaw sawhkhâ rai hria a y tlakaipazy Tipa (V) liata ahmô pakhyna hnei ei ta, Mara Reih cha Lushai Reih ta thlâ awpa ta ama kho haw ! Tlaikaopa reih cha Mararâh Primary Siku liata hmâpa a châ lyma ha bâ. He heta Tlaikao reih pasâsana nata sawnawhzy tlaikao moh bi awpa khona a vaw tlôkhei. Cha dei châ leipa ta, thyutliazy hryta eima pihkhei “Mara Reih” mohnaona nata zakheina a vaw lai lyma ha bâ. Eima râh nô-pawzy kha ta ryhraona dopa tao maw ei sala cha Mararâh liata khih thokhazy chhao heta Mara reih ama cheih thai khai nahta pangiasa â chhih.

Eima missionary ta Lushai Hills Superintendent Puhpa L.L. Peters tawhta châ dao ta, apasyuna hawhta Mara beizy ahmô pakhyna hnei awpa ta Saikao bei Puhpa Chhôhmô Hlychho a chhoh. Mara beizy 23 cha noh 4th January,1945 ta ahmô pakhy ei ta, British sawhkhâ liata “British Crown Colony” cha Puhpa Bowman, Addl. Superintendent, Lôlei siepahliepa ta ama hiah. He ama hiahna he ahlaotlohna hmô awpa y vei hrasala, hnabeidy leipa ta Marasawzy châta ryureina no-eihpa hnei awpa cha ama hiah hnolo ngâ hlâ ha. Bordoloi Commission ta Mara beizy hiahna pachâna chôta Regional Council tao hra awpa ta a pahrua. Mara-nah ta ryureina no-eihpa ama hnei ha aw tahpa thâ ama thei nahta, he commission a boycott ngâ tuhpa Lai (Pawi) chhihthatuhpazy ta eima nô-pawnahzy ama ryureina liata pahlao hra awpa ta thata ama hawh. Cha hmahlana a chadai pazi awpa ta Tribal Union cha tari 25th November, 1948 ta paduapa a châ. He noh tawh na heta eima chhihthatuhpazy cha Lai chhihthatuhnah khona zie nata pachâna dâh haw lyma ta ama sie ha bâ.

Tari 23rd April,1953 ta Pawi-Lakher Regional Council piepa cha taraw pi ta, Marapa CEM deikua tari 16th July,1970 ta eima hnei thei hra chyu chyu a châ. Pawi-Lakher Regional Council siekheina dâh nata Lai chhihthatuhpazy ama bietaina liata ama dua leipa palôh tlâh leina vâta eima nô-pawzy ta kô 1964 tawhta 1970 chhôh ama boycott. Lai chhihthatuhpazy ahawhna nata Tribal Union kha apyh/pazao leipa cha maw sih la cha Pawi-Lakher Regional Council daihti chhôhta rairunazy kha atyh leipa ta, keimo eih tlai ta ryureina eima hnei nahta pangiasa a chhih. Achhâpa cha Lai-nah heta ryureina no-eih hiah leipa ei ta, Tribal Union â dua tlâ ta cha Bordoloi Commission ta pahruana (recommendation) a pangia khai haw. Cha hleikhôta, India sawhkhâ ta Lushai nata Lakher zy Scheduled Tribe List liata tari 10th August,1950 ta a so nota Lai nata Chakma zy he pahlaopa châ vei ei. Ryhraona phapa nata châ thaipa eima hnei leipa vâta tovyuh pahleipa eima za lyu kâw.

Pawi-Lakher Regional Council pachhaihpa a châ  chyta eima chhihthatuhpazy ta ryhraona ama tao chheih kawpa cha Beinô haosa râh, Lairâh lâ ama baipa a châ. Puhpa Mylai Hlychho chhaota he chôchâh he “Hmo tao pathi thai khao leipa Mara District Council care-taker sahlao hmo tao chheihpa cha Mararah Area he a châ” tahpa ta a roh. Kô 1945 liata British Crown Colony hiah nota Mara beizy 23 hry heta Paithâ, Muabu, Tithôhnaw, Bôtlâh beizy amâ hlao hra. Mara Freedom Party ta Mara Interim District Council padua ta a siekhei nota chhao, Beinô haosa Marazy ta leimâ nata chhie zydua eima râh chhihthatuhpazy ku liata ama pie. Ama hry liata thokhazy cha Mara Freedom Party chhihthatuh châna taihta ama patuh. Ryhraona do leipa vâta, eima unawhzy cha Mara thisaih (blood) hmah hnei hra ei sala, ama Mara châna ama pahlei haw! Eima missionary ta “The Lakher Land” maniah pahawhpa pachhaih-pazaopa a châ hleikhôta, Mara Autonomous District Council râh kawna zie chhao 1445 sq.km dei a châ ha bâ. Puhpa Peter Richard ta “Beinô chavah leisadi nata lô zy he tâkâ sai na a châ” a tahpa hawhta, haosa râh leisadi (balu) cha pha via ta, nohcharei LADC liata ‘tlaw/tâkâ khazie lei cha ma?’ eima pie ngâ kaw bâ. Bôtlâh nata a râh chheih pâh leilô phanazy chhao eima pahlei khai haw!

2005 MADC atlyhna hnei chyta MDC bia 19 tawhta 22 lâta papôhpa châ ta, bia râhri pachhaih awpa ta Siaha DC chhihthana ry liata Delimitation Committee paduapa a châ. Siaha District chhôh liata party President-zy cha member châta raopa ama châ. Legislative Secretary, MADC chhao Member Secretary châta raopa a châ. Mararâh liata py laipa sâthôh-MTP, MSO &MCHP zy ta eima hmialâ daihti liata Marasawzy MDC tloh hluh thei chai n’awpa dâh nata a khih tyusu (location) pachâna chôta bia pachhaih n’awpa ama khozie Delimitation Committee hnota ama pangia. Pamopâsa n’awpa ta, Thosai khih he Council Vaih â hnia via hleikhôta Council Vaih chhôh liata Mara voters ama hluh via thei aw tahpa pachâna ama hnei. Cha hleikhôta, No-aohtlâh khih he bia kha ta tao awpa hlâta Siahatlâh liata Tlâhpi lâpi (main road) mahchhah lâta a y pazy No-aotlâh bia liata baih awpa ama khoh. Tlâhpi lapi mahchhah lâta a y pazy he No-aohtlâh bia liata baihpa ama châ khiata cha Siahatlâh bia he Marapa châta â boh thei aw tahpa ama pachâ. NGO zy pachâna hlâta ama party ta MDC ahnei hluh thei chai n’awpa dâh eima râh chhihthatuhpazy ta ama papeimawhsa via. Vadua chhih kawpa ta, 2005 MDC atlyhna liata eima râh nô-paw chaipa Puhpa S. Vadyu cha he ryhrao chheina vâta Siahatlâh bia liata pahniepa a châ.

Ryureina no-eihpa eima hnei tawhta atanoh taihta ryhraona chheih eima taopa cha ‘Land Donation’ chôchâh he a châ. Central nata mawrâh sawhkhâ hnota eima râh ‘Land Donation’ hmâpa ta eima pie tyhpa he pachâ pasia a dai kaw bâ. Râh ama peimawh chhaota, pie leipa ta ‘Land Lease’ hmâpa ta râh pahlie hri awpa a pha. Land Lease hmâpa a cha khiata cha eima râh tawhta ama pua daihti ta chhao ama râh hmâpa cha eima ku liata maniah sopa ha heih aw. Atahmâ nota eima duahmo cha central nata mawrâh sawhkhâ zy ta eima râh tawhta department ama la papua ha chhaota, a râh hneituh châna cha ama ku liata a y pazao lyma . MADC area 1445sq.km he ryhraona pha leipa vâta eima pachhaih-pachhuah lai ngâ kaw!

Râh chhihthatuhpazy maophaona he âsâh kawpa naihta atlyhna eima hnei chyta patuapaluana/ chhie nata pha pahnona eima hmâh awpa a peimawh. Chhôhkha sanawh nata eima pho-heihpazy ama châ leikâ kawpa vâta eima tlyh chakhyh awpa châ vei. Eima râh hlâta achhôhkha khihsa n’awpa nata lahpi-sawhzy duasu pachâ peimawh viapa a châ tla maw aw tahpa chi a chhih ngai ta kaw. Râh chhihthatuhpa châ hra tlôh ta râh hmahsie via n’awpa hlâta ano mopakha châta contract rai ua-sa viapa a châ khiata cha eima râh châta vaduana laipi a châ. Cha hawhpa chyhsa ta maniah chhihtha khiatala atahmâ nota eima râh duasu hlâta achhie viapa nata tao pathi thai khao leipa duahmo liata maniah so pathlei aw na. Eima râh duasu awpa he chhihthatuhpazy ku liata apahniehpa a châ naihta chyhsa ryhrao thaipa nata novâhna ahneipa eima tlyh thai awpa a peimawh ngaita kaw. Chhihthatuh hmialâ daihti sai thaipa nata ryhraona pha ahneipazy cha eima râh chata “ryusôh” ama châ.

Comments (7)
  • pahnie  - lyhkheina
    He article phangasa pa hete marasaw chata "byhna nata novana " mia pie sala,eima ti nata rah chata hmiesiena,ti nata rah kyhpacha tuhpa zy raihriana tha patlo tupa chasala ly achi kaw aw.rah rao ngahaipa pahnopasia na chota arei tuhpa chata athona a tlokhei hmeisei aw.aroh tupa rah kyhpachana chota aroh vata ei lyhkhei hmeisei.
  • Cowboy Mara  - Article phapa & pasyuna pha kawpa a cha.
    Article pha kawpa a cha.

    Maraland thatih eima rei na ta hela palopasa achhi hmeiseih tlaina!. Mahno mahpaw daihti nota hmo ama vaw taochhei hapazy he tahma thytliapazy ta ataopathina nata lapi dopa la a chhina chata hma thei sihla kho a chhih kaw.

    Maraland he Abeipa khozie hawhta eima y thei nawpa nata Abeipa ta chi nata pho ta maniah paduapa haw tlai ta hmasiena lapi pha viapa a chhi ta, chi- pho a i pa nata ngachhipa pho eima cha thei nawpa ta Abeipa la Thlachha ty ei su vy.

    Marasaw thyudyu chathaipazy sai u 'Maraland' he kypachana chota taopathi achhuah ba ei su. Eima chheipa liata chi pho hropazy ta hmasiena lytlah hlupi maniah ama khosai da dei he zaw!

    Puhpa Derick Salai Solo hno chhao ta alyna bie ei reih. Marapa duasu pahnopasia via thei nawpa ta Marapa thatih Maraland.net liata a vaw chapai thei lymapa vata ei ly viapa chai. Article hropazy chhao a vaw ro via lyma awpa ta ei khokheina hla na ta, a hawna chhao ei taopa hra.

    Cowboy Mara
  • N.C. Beihrosia
    It's a worth preserving article!!!
    Indeed, it's a joy and privilege for all the families of Maraland.net to read thought-provoking and inspiring articles like this one written by Mr. Derick Salai Solo. Needless to say, we are indebted as well to the writer of this article. Hope the writer will keep contributing to the socio-political and cultural formation of the Maras and Maraland in the manner of authentic written documents.
    May God bless the writer and everyone who reads this challenging article!
  • zizi
    Article pha kawpa a cha.Eima rah chhithatuhpa zy ta ama rei hra awpa ei khao kaw.hmo eima pahno leipa nata eima sai pha leipa hlupi he article liata na vaw ro hei vata ei chaly hmeisei.Rah chata na thapasana he ei pasasa.na cha rona liata KHAZOHPA ta byhna cha pi lyma maw sy.
  • ricky
    Avaw pha ngai takaw.eima ra tao pathi awpa he mo to tah eima kho hmeisei kawsai,eima palo liata rah aveipa chhao eima hlu ngai takaw,eima ra chhithatupazy chhao ama bi taipa apasah ngai takaw sai hra,chasala,ngachhina he eima phahla kaw saipata eipa hno........bi dohpa nata hmopha pa he eima chi khai ha hemaw..........he hawta eima rah dua hmo pha kawpa thyutliapazy ama pahno thai viana awpata articles zy he ro thei via lyma sila apha eita ngai takaw...eima chahna eima pahnopasia lei khiala ra kyh pacha thai mapi........pupa darick na taopha ngai takaw......
  • Anonymous
    A pha ngasana!!.
    Eima rah chhithatuhpazy khata riapha kawpata lathloh phapa liata mia a vaw chhi hamawh eisala, tahma duasu hla ta cha a zie eima y via awpa hnabeiseih a chhih. Vadua chhihkawpata tahma taih ta pahnothai mah leipa eima hluh kawchypa a lyu.

    Marasawzy paloh pitloh phaopa ta chhihthatuhpazy duasu nata maophaona pahnopa ta rah chhihthatuhpazy eima tlua thai awpa a peimawh ngaita ba.

    Chhihtatuhpazy he khazoh raopa hawh ama chata rawpa ta zawpi eima dovei khiata cha chhihthatuh phapa chhao hmo theima pi.
  • KHITHIE
    He hawhpa athaipa nata rah kyhpacha tuhpa hena eima rahta apeimaw pa cha,Ahaipa nata aniepa rupa ta a dyhphapa cha leipa ta :D ............eg...eima rah politician nazy. :P
Write comment
Your Contact Details:
Comment:
[b] [i] [u] [url] [quote] [code] [img]   
:D:):(:0:shock::confused:8):lol::x:P:oops::cry:
:evil::twisted::roll::wink::!::?::idea::arrow:
Security
Please input the anti-spam code that you can read in the image.
Last Updated ( Friday, 16 October 2009 18:08 )  



Maraland.Net

About Us
Contact Us
Company Info
Maraland Blog
Maraland

Mara History
Map of Maraland
Maraland at a Glance
Tourist Spots
Programs

Advertising
Partnerships
News Contribution
Article Competition
Help

How to Register
How to Comment
How to Submit News
How to Submit Link
Policy

Terms of Service
Privacy Policy
Copyright Notices
Comment Guidelines
© 2002 - 2011 Maraland.Net - The Home of Mara people on the Internet - All Rights Reserved
RSS Feed