He article hmapa he ta 'Lakher' tahpa ta maniah a pahno tuapa nata a aw tua pazy eima pythai viana chata nata pahnopasia via thei n'awpa ta sopa a cha.
‘LAKHER’ tahpa apydah phapa
By Peter Bei Chatlai Beita
Chakhei, Camp: New York City
Moh he a peimawh hmeiseih. Mara sawzy pi khizaw khaih-na eima hmô hlata nata châ reih thaipa nata a roh thaipa eima hnei hlata cha khothola tawhta maniah apahnopa he y lila vei ei tah sila tah chhei ngyu mapi. Cha liata Mongyu chyhsa maniah a pahno chhohpa a ypazy cha eima chheipa liata a ypenawh tawhta eima moh he vaw thei ei ta, cha ama thei tuapa cha LAKHER tahpa he a vaw cha. He moh he keimo ta a aw baleipa pita, hmah beih hra mapi. Chasala, châ papua tuapa hlupi nata file peimawhpa hlupi liazy ta he hawhta record sopa a y holo vata nata maniah a aw tuapazy ama hmana zawzi ta apydah phapa he pahno a byuh kawpa a cha.
Eima pahno chyupa hawhta, pho/chi-kha ta chi/pho hropa eima aw dah he avaw nano tyh ta, cha hawhta keima chheipa liata a ypa chyhsazy pi he eima aw dah a lyukhai hravei, keimo Mara sawzy pita Lushei (Mizo) na he Tlaikao, Maw tahpazy ta eima aw tyh. Lai-nazy cha Py-na eima tah hra. Kalapa, Viahpa, Liahpa, etc, tahpazy cha chyhsa hropazy awna chata eima hmah ty. Cha hawhta, Lai nawzy, Zomi nawhzy, Zotung nawhzy he ta maniah ama aw dah he alyu khai hlei hra vei. Lakher, Shendu or Shendoo, Maring, Zyu or Zao/Zho, Tlosai, Khongzai, etc. (Zohra, K. Dr.), Samtum (John Hamlet Hlychho, Dr.), Zo (Victor Ve U, Rev.), etc tahpazy ta maniah a awpa, maniah a pahnopazy chhao ama y hra.
Cha hawhta, zakha viano ta Tlaikao - Lushei (Mizo) reih a cheih tyh penawh ta cha keimo Mara sawzy pi he Lakher tahpa ta maniah ama vaw aw tyh. He he mohnaona ao cha leipata, athaona liata cha maniah ama pasahsana nata ama pahno leipa ama pahnona rakhata ta ama awna ao tlao a cha tahpa pahno tua a pha kaw. Ary liata palasapazy hawna heta vaw reih pasia tua ei sila:
1. Lakher tahpa mopasahna ta a thao tua:
Lakher tahpa a vawpuana he Tlaikao reihta ‘La’ nata ‘Kher’ tahpazy cha ta, La- pala (cotton), kher – pahie, tu - Pala pahiena ahnei tuapa larie athaipazy tahna tlao vaw cha ta, maniah pahno baleipa eita eima chheipa la rah avaw siepazy ta maniah ama vaw hmona dah kha cha ta, ‘La a kher pa ama cha he zaw tahpa ta, Lakher maniah ama tahpa tla a cha.
He daihti nona heta niebaw kyh liatazy, rah pabohsana kyh liazy chhao he amo avaw chhai beih leipa pita keimo ta khihsa pita ahy tha rai angia beih mapi. Keimo nata keimo ta thileina kyhzy, niebaw sihiahpa zydua he eima vaw hnei khai hra. Independent kawpa ta eima y hra tahna a cha. Chavata, kha daihti nota Lakher maniah ama vaw tah tuana kha cha mohnaona chaleipa ta, ama pahno beih leipa amo cha ama chapawnazy he hnoh lâ ta hrô asyhpa cha eita, keimo cha eima luhcho lâ ta hro asyhpa phopipawpa, za achhih viapa hro asyh dah asyhpa hawhta nopawzy ta ama reih tyhpa tlao eima cha.
Mararah cha ko 1924 khola ta British ry liata vaw y khaihaba ta, Notla Mararah (West Maraland) cha Lushai Hills district liata Assam ry liata vaw y pathao laih ta, cha vata Lushai Hills cha State a hmo tita Lushai Hills administration chhoh liata India sawkha ta Assam state hmapa ta maniah asopa vata Mizoram state chhoh liata a ypa eima cha. Tlaikao nazy rah liata pahra leipa pita, West Maraland liata eima pahra, eima rah deikua cha state thiehpa liata a y tahna a cha. Notla Mararah he Chin Hills administration ry liata vaw y khai sila cha Tlaikao na he a pahno chhao hmahta maniah pahno aw vei ei. Atahma ta Chin State liata eina unawh hropa Senthang, Lautu, Zotung, K'Cho, etc, pazy ama pahno leipa hawhna heta tla a cha thei awpa a cha. Mizo reih hlata Hiakha – Thlatla reihzy he eima thai a byuh via ngyu thei aw cha hawhta a cha khiahta cha.
Cha hawhta, Nochhi Mararah (East Maraland) nata sawzy - Sawhmo tlah, Hroki tlah, Pathei tlah, Tihro tlah, nata Chyhu tlah liata a pahrapazy chhao he Lushai Hills administration liata y hahra ei sala cha Lai tahpa he a chah chah ta tla ama thei aw. Hiakha, Thlatla, Sala/Falam reih zy he thai ngakaw awpa byuh ngyu hra aw vei.
2. Lakher tahpa mohnaona ao lata a ngia pathaona:
Anodeikua cha, India Independent a hmo khaoh deikua cha Lakher maniah atah tyh penawh kha Pre-British daihti liata ama duasu eima uava hraleipazy kha byhna kyh nanopa la tawhta thata to eita, Assam la tawhta lalai phapa tlo tuata, achhi aloh sabaw sihiapazy hmotua eita, khihpipa chhao Lakher maniah avaw tah tyh penawh yna liata vaw yta, development nata phusa to a ngiatua lyma vata thata hmasiena liata maniah ly haba ei ta, cha daihti liata Mara sawzy cha achhi aloh la awpa ta Tlabo ngaityh eita, khipi viapa pangai awpa ta hmasiena lalai achhih hra awpa ta lalai ama chhih khiah cha Lakher maniah a tah pazy khih kha ama vangia lyma. Khichhaipa cha parei thlahpa cha, motor ta atlopazy cha leipa pita, eima rah tawhta Lolei tlo bala chhao ruta, Aizawl zy ama tlopa cha ama riezy theita, khih nata khih lihkaw liazy ta arie laih eita, khih thokha lia cha chhokha rairuna ama tyhnga nota o tlo charoh awpa ama ngiathlupazy ama ypazy a cha tyh hra ngyu aw, vaw dytha chah chhao ama hlao tyh. He hawhpa he eima nohthlahpa cha a cha. Kha hawhta ko hlupi a vaw siecha Lakher tahpa moh cha avaw chhie pathao. Dyhchhie viapa duasu liata yba pita, mohnaona duasu liata eima y. Eima duasu mopa ta hmo y theipa a cha. Atanoh he Akyab/Sittwe khihpi zy he eima state capital zy vaw chahasala, Burma ry liata y khai ei sila, Assam la sie cha tiarah, Aizawl mozy chhao Akyab la he ama zasie tita Mara rah he ama chapia tyh aw, eima mohnao palie nga thei hra. Hehe khizaw sie zie a cha.
Chavata, Lakher tahpa ta maniah ama pahno dah nata maniah ama aw dah a cha. Keimo deikua ta cha Mara eima tah. Chavata, Lakher maniah atah tyh penawh hnohta bie eima chho tita cha, kheihawhpa chyhsa ma nacha maniah ama tah khiah cha, Mumbai chyhsazy ta, “Kei cha Mumbai, Bombay tah tyhpa khih tawhta ei cha,” ama tah laihpa hawhta, “Kei cha Mara, Lakher tahpa ta na pahno tyhpa ei cha,” eima tah laih palie awpa chata, Lakher tahpa heta eima chana maniah ama pahno dah kha a siahlia kaw vata hma lyma a pha.
Cha hawhta, Burma la chhaota, “Kei cha Mara, Zo/Miram/Mirang tahpa ta na pahno tyhpa ei cha,” tahpa ta eima chho khiah cha ama pahno thai kaw aw.
3. Lakher Pioneer Mission moh:
A eihpachaipa ta ‘Lakher’ tahpa cha eima Pioneer Missionary-zy ta ‘Lakher Pioneer Mission’ London liata 1905 liata ama paduapa hawhta, Lakher maniah atahpazy yna la tawhta ama vawngia laihna zawzi ta nata, cha athaipa, amo nata chhao bie avaw chho thei tuapazy, chyhsa hluviapazy pahno chiehpa a cha vata ama vaw hmapa a cha.
Chavata, pheisaih/riaka tlana lia chhaota Lushai Hills tawhta cha riaka acha khohpa cha Lushei nata Lakher pheisai sakha lilaw kha ama tly tyhpa a cha. He sano moh deihe India sawkha ta Lushai Hills chhoh liata a pypazy ama cha. Chavata, Lakher tahpa he eima moh dopa a chaleipa tarawpa ta, eima paso kaw awpa he a peimawh kaw. India sawkha chhaota Lushaipazy nata eima nanona chata a vawhmapa moh kha a cha. Chavata, khizaw a y chhohta eima history eima rei ti chhaota pahlao lyma awpa chi chhao a cha aw.
Khizaw la ta maniah ama vaw pahno tuana moh a cha vata ahao beihta eima hao awpa cha aw vei.
Maraland.net avaw tly tyhpa hry liana heta Mara tahpa hlata cha Lakher tahpa vaw tluata avaw ngiapa he ama hluh kaw. Mara tahpa cha Western rah lata Moh (given name or first name) chata aphaohpa hluh tu ha eita, internet liata keyword ‘Mara’ tahpa charo tita Mara sawzy website-zy alana aru kaw, charopa hlupi – journal, magazine, newspaper, etc, liazy ta Lakher Pioneer Mission daihti liata eima Pioneer missionaries – Rev. R.A Lorrain nata Rev. Lorrain-Foxall zy ta Lakher Pioneer Mission news update rah hrola ama tao tyhpazy ‘archive’ tawhta vaw moh ei ta ama hmo tita Google liazy, Yahoo, Ask, etc, liazy thlai ama vaw tlua tyh, keimo thatih ama pahno khohvata a cha. Ama nyupa cha Marasawzy cha pita, chasala ‘Lakher’ tahpa ta ama tlua tua tyh hra.
4. Mohnaona reikah cha anano aw:
Chavata, Lakher tahpa hma ahao beihta eima hao awpa he hmophapa chaleipa ta, anodeikua cha tah-eileisaina, tahkhohna reihkah, amohnaona reihkah hmapa ta areihpazy ama y khiah deikua cha kha hawhta paloh aphaopa atahma chha liata chyhsa ngiachhie achhihpa ama cha tahpa he tlao pahno awpa. Taheitha khiah cha India chyhsazy chhao he hluh kaw eita, Chinese nazy chhao he, tahkhoh kawpa ta ta eileisaina chota reihkah hmana cha ama hao kaw pyly hra. Cha hawhta, Mizo-pa tlyma, Lai-pa tlyma, Zomi-pazy chhaorai mohnaona, reihkah angialeina ta va tah ei sila maniah ama hao thei aw, chasala Py, Tlaikao eima tah vata maniah ama hao n’awpa y hlei hra vei. Eima aw dah tla a cha hra.
Chavata, Lakher tahpa cha Tlaikao nazy maniah ama aw dah cha ta, ahao awpa nata chhyh lei awpa cha aw vei. Atahma taih chhao heta Mara eima chapa cha chhohra ei sila a paoh palah thei leipa ama y thei aw. Lakher tahpa ahmahpa ama y thei aw. Eima hao awpa chaleipa ta, eima nanozie apalasatuhpa tlao chata, ‘Lakher’ eima cha vata maniah amo hnaopa khala Mara eima chapa chhaota maniah mohnao achhuah pyly aw. Chavata, Lakher tahpa ta maniah ama awpa tlyma, Mara maniah ama tah cheingei kha a byuh kawna y hlei vei. Anodeikua cha, keimo ta cha charopa nata official hmoto zydua liata Lakher cha hmah leipaw pita, ko 50 khola zy cha Mara tahpa heta thata tla awta, Lakher cha my laih bapa a cha thei aw. Achaleipa chhaota Lakher tahpa ta maniah ama aw vata maniah ama mohnao n’awpa y rai vei tahpa he pahno a pha.
Ko hlupi lei hrasala keimo chhaota Pypa cha Pypa eima tah pyly aw, Tlaikaopa chhao cha hawhta, Matupa chhao cha hawhta, viahpa chhao. Keimo ta aw dah eima hneivana khata amo mohzy cha keimo eima awna hawhta hmah hlei aw vei ei. Keimo eima aw dah tla a cha hra.
Eima moh dopa khizaw pahno awpa ta phuaha pita, pahno thlahna chota eima moh parohpa ta kha maniah aw achhuahpa Nokhihleipa acha tahpa pahno awpa, chyhsa sopa tala eima moh parohpa maniah awnga hlei aw vei. Chavata, apasasana la ta la awpa hlata kha hawhta atahtuhpa kha cha nohkhihleipa, maotaopa chyhsa a cha tahpa tlao ala pasia hri.
5. Lakher tahpa eima paso kawna chha awpazy:
Eima missionary nazy ta cha rona liata ama hmatuapa moh achapa heih vata tlao paso kaw hrapata, cha tho liata Mara tahpa he eima hma hluh via n’awpa nata, Lakher tahpa ta maniah a pahno tuhpazy ta Lakher nata Mara he alyuta, sakha pasi achhih khiah sakhapa chhao pasi achhih awta, kho achhih khiah, kho achhih rairi hra aw tahpa he eima pahnosa awpa a cha aw.
Cha hawhta, khizaw y chhohta adaih awpa, Puhpa N.E Perry chabu ropa, ‘The Lakhers’ chhao he ryu hawhta eima chana asiakawpa ta rona vaw cha ta, ano chhaota Lakher tahpa a chabu chokyh liata hmah hrasala achhoh liata a siakawpa ta chhopasia ta, he “Lakher tahpa ta reipazy he amo cha Mara ama tah,” tahpa ta. He chabu mohzy chhao he panano thaipa chaleipa ta eima paso awpa chhao a cha hra.
6. Atlahpakyna:
Chavata, Lakher tahpa hrohaota ahao awpa he phaleipa ta; eima nanona maniah apalahahtuhpa tlao chata, tlao eima paso palie awpa a cha, Lakher eicha vata na mohnao achhuahpa khala Mara rei chapa chhaota na mohnao achhuah pyly aw. A nohkhih vei kaw tahna a cha. Atahma 21st lia taihta chyhsa hropa mohnaona ahmahngapazy ama y khiah cha cha chyhsa cha chyhsa nokhih lei kawpa a cha tahpa he tlao pahno awpa a cha. Cha hawhta, keimo chhao chyhsa ta maniah mohnaona ao reihkah ama hmapazy eima khohleipa hawhta chyhsa dyhchhieviapazy, apahno leiviapazy, khihsa chhieviapazy, duasu chhieviapazy he mohnao hraleipa ta pho pitlohpa paloh eima phao apha aw. Cha hawhta, Lakher tahpa ta maniah a awpazy ama y khiah ahao leip’aw pita, Mara tahpa deikua eima charopa nata reikah liazy ta eima hmavia lyma awpa he apydah phapa a cha.
Note: Nama pachana vaw thyu chyu hra ula apha kaw aw.
| < Prev | Next > |
|---|










pei kaw na....cha sala hmo sakha....khazoh ...
He Siaha liata hmo a tlo pa he apei ta hlei...
well done n its really comforting n happy f...
Its really nice to hear n see the success o...
He a pha kaw nata ei pangiasa hra. Eima rah...
Anieparu pazy he Varah ama kianata nama pan...
Alyh a chhih kawna..He hawh na hetah rah ch...
MNF daihti ta minister nata officer zy ama ...
Khi acho liata na reipa khi ado kaw. Bie da...
Minister he a pati niena ma a pakua tahna m...