Education: Sawkhâ thiehpa heta khatai la maniah achhi aw?

E-mail Print PDF

Eima rah liata achuna(Education) a peimawh zie cha eima pahno khai. Lapi phaviapa liata eima chhih theina chata pachapa ta saihualuana pha kawpa, he article he vaw reih hra ma y.

EDUCATION : SAWKHA THIE HETA KHATAI LA MANIAH CHHIHTHA AW?

Derick Salai Solo, Hyderabad
Tuesday, 17 February 200


Eima District Council liata sawkhâ thiepa cha pih hata, nô-paw nata thyutlia hlupizy pachâna liata hmo laipa sakha y awpata ei pangiasa cha “Sawkha thiepa he khataila hei (direction) pata maniah sie khei aw?” tahpa a châ. Congress election biepi chaipa cha ‘Direct Finance’ châta. Anodeikua, Direct Finance he eima council liata chhihthatuhpazy biehneina ry liata y leipata, ama tao thei y chhôhpa cha tiama ngasa ta centre sawkhâ hiah awpa a châ. MNF tawhta Congress lâ a râ penawhzy he Mawrâh liata MNF a sawkhâ nohta  “Mara nah pi he Mizo eima cha hra” tahpa a pyhpa ama cha, a chhâpa cha MNF he a moh taw na heta chhao Mizo Phopi (Mizo Nation) padua khohpa ama lyu. MNF ama puasai chhâ deikua pahno thai a ru ngasa. ‘Mara nah pi he Mizo cha tlai mapi’ tahpa ta ama hmô papua ha vâta tly ma, Châna khohpa vâta tly ma, MNF kaw tyhpa zy kha Congress lâ ama palie ha tly. MDF tawhta Congress lâ a vaw penawhzy chhao ‘Maraland UT’ he hmôthei nahta ama pangiasa khao leipa a za lyu kaw. Direct Finance, Maraland UT nata Mizo Nation Paduana chôchahzy cha daihti rei châta za soh chy sih la, atahmâta MADC term chhôh heta khataila heita keih eima chakâ aw tahpa pahno byu a chhih ngasa. Eima council liana heta Congress, MNF nata MDF zy ryu reih khai ha ei ta, ama policy zy anano hrasala rai ama hriapa deikua a lyu khai tyh. Centre nata state sawkhâ ta hmo thiepa tao awpa ama kaw rei vei khiatala hmo thie pihpa y tlâ bei vei. Sawkhâ thiepa heta cha a paro/ualua hawhta rai hria khao leipa sala, hmo thiepa nata pachâna thiepa hneina chôta rai hria sala khoh a chhih ngasa aw.

Râh to heta achuna (education) nata hnatlâna (health) ama papeimawhsa ngasa sai. Eima sawkhâ thiepa heta he lâchha he kheita ma hmah la hra awpa a chhua vâ tly. Primary nata Middle siku liata eima chuna a pha vei khiatala eimâ kaw chu lai n’awpa liata pahno thaina nata novahna hnei thei ma pi. Chanaihta eima council heta achuna phapa (quality education) a pacha peimawh awpa a ngia. Atahmâ nohta achuna eima sie kheina dâh he cha nahtlah a chhih lei kaw. Achuna liata eima council maophaona cha primary nata middle stage he  châta. Achuna phapa eima hnei thei n’awpa heta Pachutuh phapa a peimawh. Pachutuh phapa hnei awpa heta pachutuh rai lana liata eima khokhie awpa a pha ngaita. Chhôhkha-sanawh nata ama bia chhôh lia na dei pacha leipa ei sala, athaipa nata qualified-pa zy cheingei pachutuh châta la bâ awpata hmah lapa a byu. Khohkheipazy hnei ta, athai leipa nata qualified leipazy tlai thaichâna  awpata Open(NIOS) tawhta Matric/Cl-XII certificate palasah ta, ama ku liata eima saw-nawhzy achuna pahnie thlâh ha awpa cha a pei ngaita kaw. Chhôhkha-sanawh hnei hlupa (vote a hnei hlupa) zy dei he pachutuh châta eima la awpa cha vei. Veiseihta nie tluana hnei leipa chhôhkha ama châpa vata primary pachutuh châta la hr’awpa cha vei, eima veiseih kawpa a cha khiata cha Matric/Cl-XII a patlôpa cha clerk ta zy eima la hri awpa a pha.Pachutuh châta cha athaipa nata qualified-pa tlai eima la bâ awpa a ngia.

Medium of instruction chhao he ‘Mara Reih’ ma pha via ma ‘Mongyuh Reih’ tahpa eima pachâ chanei awpa a pha. Mongyuh reih cha eima kaw chu via lai n’awpa nata khizaw a sosâh via lai lyma pa pachâ pata a pha. Anodeikua, atahmâ nohta eima duahmo he cha “vao hmiakô liata lôsôhpa soh” eima lyu kaw. Mongyuh reih a cha ha nata cha, senior teacher hluh viapazy  ta cha siku hawti-nah pachu thai khao vei ei. Achuna bu chhôh liata bie a rohpa chhao a yzie pahno leipa ei ta, a rei hmah rei pasia thai khao vei ei.Class X patlô lei rôpa sai ama cha naihta, za maochhie thaipa cha hlei vei ei. He hawhpa duahmo liata ama dua naihta, ama tao thei  y chhôhpa cha ‘Bazar Note’ chalei ta siku hawti-nah patlysapa a cha. Senior teacher nah hela thlaita pension awpa ama châpa naihta atyma tu vei ei. Buakhei a chhih viapazy cha a tlia ta pachutuh châta ama la penawh thokhazy ama châ. Pachutuh tlâh châ leipa ama y chilih hra. Mongyuh reih athaipa nata qualified-pa zy chhao ama nôchah-hrozie (character&conduct) ta a chu leipa ama y. Hlao hnei hlâ tawhta sahma dao pangai ngahlâ tyhpa cha, hlao a hnei chhochhi thâla ta cha a paru via nga aw.Thokhazy cha ama rai yna su liata a y pha ho leipazy ama cha. Kô 35 rachhôh service kaw hnei ei ta, he chhôh zydua ta eima education ta a rao khei awpa he tao pathi a ru ngaita bâ aw.

Education Department liata rai lana chôchah he a sianô via pata hmah la awpa sawkhâ thiepa heta palôh a hnei vâ ma? The Lai,Mara and Chakma District Councils Recruitment Rules,1992 eima moh  khiata cha, Circle Education Officer châ awpata cha Graduate a ngia (Desirable : BT/B.Ed). He chhao he panano awpa a byu kaw bâ. CEO châta raopa cha a chhie chaita Graduate with B.Ed (Desirable cha khao leipa sala, compulsory cha hri ba sa ) tah pata panano awpa a byu haw. Education Officer nata Asst. Education Officer zy cha CEO tawhta kaw kiasa lai awpa a lyu nohta, BT/B.Ed Degree a hnei leipa zy chhao AEO châta raopa ama cha hla hei tyh hra. Hmo no-ah chhih kaw cha, eima Council a dua tawhta Education Officer liata BT/B.Ed Degree a hneipa ama chyh ngaita (Pakha-pano dadei ama y). General line lâta senior officer nah viarô sai EO châta sohpa ama cha tyh. EO post he su phapa hawhta pachâpa a cha naihta eima chhihthatuhpazy ta ama officer khohkhei viapa ama soh tyh.

Mara Board of School Education liata post thokha-President, Secretary nata Academic Officer zy chhao he B.Ed/BT/MA(Edn) Degree hneipa chhâ ama cha awpa a peimawh. Eima chhihthatuhpazy ta senior officer ama khohkhei lei viapazy cha Secretary (BSE) liata soh ama paoh tyh, post chhie viapa hawhta pachâna ama hnei vâta. Eima education system phana nata pha leina he BSE ku liata a pahnie hmeiseih. BSE cha heta sôh eima pahlu via awpa byu ta, office building chhao a noh-eih tlaita ama hnei ba hra awpa a peimawh. Office Building phapa hnei tlô leipa ei ta, Cl-IV nata Cl-VII Answer Sheet (Final Exams)zy he khatai liata ama mo (check) tyh vâ tly ! A mohtuhpazy ta ama o lâ ma ama chei tyh vâ tly?. Sawkhâ thiepa heta BSE he uasa ta pachâ peimawh a dai kaw ba.

SSA he eima council biehneina ry liata a y leipa tarawta, eima chhihthatuhpazy ta ama pachâ peimawh kaw tyh. Central Project a châpa naihta District Project Co-ordinator nata ahrialahpazy  ku liata centre sawkhâ ta a pahnie. Anodeikua, DPC &staff zy he eima chhihthatuhpazy ta ama rao tyhpa naihta ama khohna dâh hawhta rai hria awpa a ngia. SSA heta motoh châta achuna phapa (quality education) hnei awpa a chhua nohta staff thokhazy cha Matric regular ta patlô thei khao leita, Open tawhta  Cl-X patlôpazy ama y. SSA liata a hriapazy chhâ he cha athaipa nata quality viapazy cha thei ei sala, achuna liata hmah eima sie via hra aw. SSA eima buakhei tupa heta siku hawti nah achu awpa syllabus nata achuna bu standard zy he eima hlah (neglect) tla maw aw tahpa chi a chhih kaw.

Eima chuna he Siaha nata thotla lâ a hlie ngasa. Siaha liata siku thokha liata pachutuh pahraw ama y nohta khi thokha liata cha pano (2) deizy ama hnei. Sawkhâ ta pachutuh a la chhi thei ma leipa chhaota, Siaha liata pachutuh thokhazy he khih thokha pachutuh a dai leina lâ zy soh ngâ sala, a zie y via aw. Pachutuh lana chôchah he a sianô kaw pata tao thei sala, a pha kaw aw. Aru lâta pachutuh lana he y khao leipa sala, pachutuh rai ruapa a y khiata cha advertisement papua ta, written test nata interview liata a thaipazy dei la awpa a cha.

Eima chhihthatuh nata officers  sawnahzy cha private siku ( Don Bosco School,etc.) liata sai ama kia. Sawkhâ siku liata kiahpa ama chyh kaw aw.Khih hro lâta hawti hluhpizy cha private siku liata kia n’awpa sôh ama nô-pawzy ta pachâpa thei vei ei. Council ta Residential English School Tipa nata Siaha liata padua sala, khihto tawhta hawti châ thai theipa nata hârapa zy cha RES liata a sai (mâ hnei lei) ta pa kiasa sala, ama nie nata do awpa zydua chhao pachâpa khai awpa tah. He siku mohôh awpa heta Mara châthaipa thokha nata viapazy (contract basis ta) chhao a byuna dâh hawta  la awpa a cha. Mara nah dei eima cha khiatala siku hawti nah hmasiehna hnei(mongyuh reih thai) thai vei ei. Private siku zy chhao a mohôhna dâh pha viapa council ta a pachâ awpa a byu. Manipur nata su hro lâ tawhta eima râh liata siku thata ama kaw padua zy chhao he a pakhâna dâh tao awpa a peimawh. Ama pachutuh thokhazy cha Cl-XII nata BA dadei chhao a patlô leipa ama y. Achuna phapa pie hmeiseih leipata, result phapa ama siku ta a hnei thei n’awpa ta siku hawti zy cha hrohrata note pavaosa ei ta, sôh tao n’awpa ta maniah kaw hmah chai.

 

Note: Puhpa Derick Salai Solo, Theodore Paw he eima pahno kawba na ta eima pangiasa. Article pha kawpa a vaw thyu lyma. Ano he BA(H), Delhi, MA Mumbai liazy a patlo khaohta LL.B Hyderabad liata a taongahaipa a cha.  MSO Jt. Hqrs liata President parohpa a cha.


Comments (0)
Write comment
Your Contact Details:
Comment:
[b] [i] [u] [url] [quote] [code] [img]   
:D:):(:0:shock::confused:8):lol::x:P:oops::cry:
:evil::twisted::roll::wink::!::?::idea::arrow:
Security
Please input the anti-spam code that you can read in the image.
Last Updated ( Wednesday, 16 September 2009 09:54 )  



Maraland.Net

About Us
Contact Us
Company Info
Maraland Blog
Maraland

Mara History
Map of Maraland
Maraland at a Glance
Tourist Spots
Programs

Advertising
Partnerships
News Contribution
Article Competition
Help

How to Register
How to Comment
How to Submit News
How to Submit Link
Policy

Terms of Service
Privacy Policy
Copyright Notices
Comment Guidelines
© 2002 - 2011 Maraland.Net - The Home of Mara people on the Internet - All Rights Reserved
RSS Feed