CORRUPTION - Part III

E-mail Print PDF

Corruption tahpa biepipa hmapa ta hmiala part 1 nata 2 zy papua hawpa cha ta, atahma he Part 3na nata a chhana a cha. Ary liatapa he part 2 pazaona a cha. Vaw reih hra ma y.

(CORRUPTION Part-II pazaona)


CORRUPTION – III

Phusa dawhkah ry liata ama pie

F.C. Beirâchhuady, Châkhei. Camp: Chennai


“Corruption is authority plus monopoly minus transparency.” - Unknown

Corruption yzie nata corruption chi nano nanopazy: Corruption – I & Corruption – II liata âki chochâ lei kawpa ta vaw palâsa hana ta, achhâ chaina liata cha corruption vaw yna chhâpa nata apahlei/âdyuh thei n’awpa lâpi a y thei awpazy achyuta ta eima za palâsa heih hra tua aw.


Corruption avaw yna chhâpa nano nanopazy nata pahlei/âdyuh thei n’awpa dâh:


A. Pahnona/pahnosana lâchha liata â phahlana (Information deficits):



(i). Khotalai kawpa ta Sawhkhâ hmahlana nata hmotaopa zy pahno thei lymâ n’awpa lâchhâh liata eima pahnona abuah/âhnai kaw chyh. India Sawhkhâ ta Right to Information Act, 2005 a taopazy hmâ phahnai thei mapi.



Pahleina/âdyuhna awpa: Dâh pha kawpa Sawhkhâ ta maniah ataopa pazy he hmâ phahnai thei ei sih la cha corruption he achyh via syulyu thei nata pangiasa â chhih kaw. Zawpi heta he a chô liata dâh i.e. RTI Act hmâpa ta Sawhkhâ phusâ hmâna siapa zy, rai lana (job recruitment) zy, Sawhkhâ ta hmo a taopa tlyma, O sapa (contruction works), etc. zy he hiahhrina nata mopazina châh pahno ei sih la, chahawhna hrata Sawhkhâ chhaota âlâpahlie theipa (transparency) nata zawpi châta a kawh kawpa ta âpahy (open) hra awpa ângiah hra. He hawhpa dâh zy eima hmâ phahnai theileipa vâna heta nieparuna he pôh via lymâ ta, khotalaipa  kaw tyhpa ta â lâ.



(ii). Eima râh/khih/vaih liata thâtihbu nata local T.V. channel (electronic media) liazy ta Sawhkhâ hmahlana adoleipa zy, hmophaleipa zy, nieparuna hmo zy, etc. palâhâh/phuahluahna chôchâh liata eimâ hnai kaw.



Pahleina/ âdyuhna awpa: Media thatlô zie nata hmo taothei zie he a pahnopasiatuhpa nata a hmâ phahnaituhpa eima châ bâ hra awpa ângiah ngaita kaw. He hawhpa lâchhâh liata palâhâhna nata phuahluahna eima hneithei leipa vâna heta corruption chhao ahluh kawpa ta â lâ. Media (print & electronic) he eima hmâ phahnai thei khiata cha nieparuna chhao thata atla pahnai thei nata pangiasa â chhih.


(iii). Thâtihbuzy khotalaina (Freedom of the Press) nata mopakha ta khotalai kawpa ta bierei theina (Freedom of Speech) eima hneipazy he hmâ phahnai thei mâh hra mapi. He heta corruption apapôhsa kaw hrapa ta â lâ.



Pahleina/âdyuhna awpa: Hmodoleipa eima pahnopa chhaota reipapuapa tlyma palâhâhpa tlyma ngâh tyh mapi. Kaokha lâ chhâta pachâpa ta eima riah chhao achhie kawpa ta â lâ. Hmodoleipa, râh châta hmo phaleipa, nieparuna kyh zy chhochhi he cha riahpha kawpa ta eima palâhâh ngâh awpa he abyuh ngaita kaw bâ. He he a chô liata khotalaina India Dâhpipa (Constitution) chhaota maniah a piepa hawhta Media nata eima mopakha chyu heta hmah eima la bâ hra awpa he a peimawh kaw.



(iv). Sawhkhâ ta zawpi phusâ (budget/funds) tawhta phusâ a hmâpa nata la pangiapa zy asianô kawpa ta rohpapuana lâchhâh liata â phahla kawpa vâta (weak accounting practices) nieparuna he a y thei hleikhôta, adaihti ta liata Sawhkhâ ta sôh a hmâ tyh leipa heta nieparuna thata apapôhsa thei hra (lack of timely financial management).



Pahleina/âdyuhna awpa: Sawhkhâ ta zawpi châta kôkha chhôh (financial year) châta phusâ (plan and non – plan) eima hmôpa nata hmahsiena (development), hlao (salary), khihtlyna liata hmâpa (POL, T.A., etc.), Office mohôhna (maintenance), printing & stationary, workshop bill, etc. zy châta eima hmâpa zydua he âki chochâ kawpa nata asianô kawpa ta a rohpapua/palâhâsa tyh awpa a châ. Chaleipa chhaota, eima Budget (plan & non – plan) tawhta nata Centrally Sponsored Schemes (MGNREGS, BRGF, BADP, SSA, etc.) tawhta phusâ eima daopazy he adaihti chhôhta liata apha thei chaina hawhta hmâ thei awpa ta nata sôh eima hmôpa thao khai theileipa tlyma, akua heihpa (lapse) tlyma a ylei n’awpa ta hmah eima la awpa chhao ângiah hra aw. He he apha kawpa ta eima tao thei khiata cha nieparuna chhao thata a pachyhsa via (reduce) thei nata pangiasa â chhih.



(v). Nieparupa (corruption) thliena (measurement) sianôpa eima hneipha leipa vâta corruption chhao he a hluh kawpa ta â lâ hra.


Pahleina/âdyuhna awpa: Chyhsa ta thlakha chhôhta phusâ a lapangiapa (monthly salary/income) tawhta tlyma, kôkha (annual income) chhôhta a lapangiapa tawhta tlyma thliepa ta a hneirôna (assets) zy, phusâ a hmâna zie (annual/monthly expenses) nata a lapangiapa (income) zy â pathliena (difference) he pahno theipa a châ nata pangiasa â chhih.



(Eima râh liata cha Income Tax eima khie/la mâh leipa vâta eima hneina zie nata sôh eima lapangiana zie he pahno thai a ru kaw chy. Income tax ama piena zie tawhta ama hneirôna mopa ta nieparupa nata nieparu leipa asia kawpa ta pahno theipa a châ).



B. Zawpi vâtlâh nôcha hrozie tawhta (social conditions):



(i). Zawpi vâtlâh hry ta châthaina (literacy & education) lâchhâh liata thaina hmeiseihpa eima phahla kawpa vâ nata pahnona (wisdom & knowledge) abuahpa vâta nieparuna he ahluh kawpa ta â lâ.



Pahleina/âdyuhna awpa: Corruption tahpa yzie nata corruption chi nano nanopazy pahnopasia ta adyuh awpa tacha zawpi chhaota thaina, sona nata pahnona kawhpa ama hnei awpa ângiah ngaita kaw. Zawpi hluh via syulyu heta Sawhkhâ siezie zy, amohôhna dâh zy, Sawhkhâ phusâ hmôna nata hmâna zy, hmahsiena siekheina dâh zy, etc. ama pahnopasia theileipa vâ na heta corruption chhao he ahluh khoh kaw. He hawhpa hmozy hmôpasia thai awpa nata pahnopasia ta âdyuh hra awpa tacha zawpi he ahmiatua chaita thaina, sona, novâna ama hnei awpa a peimawh. Zawpi novâpa nata athai sohpa ama hluhpa ta a châ khiata cha Sawhkhâ siezie vaw pahnopasia aw ei ta, corruption chhao achyh via syulyu nata pangiasa â chhih hra.



(ii). Eima râh khitlâh hrozie nata khisa tôtuna dâhzy mopa ta eima society liana heta cha chhôhkha nata chi-pho (clan) heta yzie âthu kawpa a hnei thlâh ha chy. He heta chhôhkha nata chi-pho heihpazy châta hmophapa tao khoh viana pathipalôhrupa nata khokhei eih viana (nepotism) palôhrupa palaiseihsa ta, nieparuna papôhsatuh miakha a châ hra.



Pahleina/âdyuhna awpa: Râh chakaona raihria he chhôhkha nata chi-pho heihpazy châta châleipa ta, zawpi zydua châta chakaona raihriana tlao a châ tahpa he eima pahnopasia awpa a peimawh ngaita kaw. Rai (job) lana kyh liata zy, contract rai piena kyh liata zy, Sawhkhâ tawhta rietheipa nata nôhmei hârapazy baona piena kyh liata zy, etc. heta âdopa nata sia kawpa ta ahria tlâh awpa nata pie/bao ângiah hmeiseihpazy he ama pie awpa a châ. He he râh kyhpachâna dopa chhao a châ.



(iii). Viasa âkaolâh pha viapazy (closed cliques) châta khokhei eih viana (cronyism) palâsa tyhpa chhao he corruption avaw y tyhna chhâpa sâkha a châ hra. He hawhpa hmo taopa heta kyh totie liata zawpizy châta hmophapa nata hmahsiena a châ awpa pakhâtuhpa châ ta, hmophapa hluhpi aleidia ha chhyhna chhâpa chhao a châ.



Pahleina/âdyuhna awpa: Zawpi tovyu awpa (e.g. phusâ, etc.) nata chhaichhi (materials/properties) zy a to awpa dopa zawpizy hlâta viasa phapazy châta pie pasai thlâh hapa he zawpi nata râh âpaphasaina (betrayal) a châ tahpa chhao eima pahnopasia via awpa apha kaw hra aw. He hawhta pathipalôrupa eima phao theipa a châ khiata cha corruption chhao thata apahlei hra aw.



(iv). Chi nata chi, pho nata pho (race/ethnic/clan/sub-clan) âpahruana nata keimo nata keimo ata eihna pathipalôrupa hneipa he phaleipa ta, corruption lâthlôh achhihna pha kawpa sâkha a châ hra.



Pahleina/âdyuhna awpa: Chi nata chi ta âpahruana he hmo phalei kawpa nata chichhih kawpa a châ. Âdyryh leina zy, akhakhaina zy, atudaina nata ahmiahaona zy a tlôkheituhpa a châ hleikhôta râh hmahsiena pakhâtuhpa châ ta, ti nata râh châta pasana hri chichhih kawpa sâkha a châ. He hawhpa âpahruana su liana heta cha hmahsiena hlâta hnôhkhaw viana lâ pangaipa â hnia via. Marasaw eima châna liata sia chyu ei sih la, kao totie liata khokhei eihna hneipa nata âpahruana pathipalôhrupazy thy khaipa ta âdo kawpa nata âraohkhapa (equally distributed) thai kawpa ta ryu eima rei awpa he abyuh ngaita kaw bâ. He hawhpa pathipalôrupa eima hneitheipa ta a châ khiata cha eima râh liata corruption chi nano-nanopazy chhao he adiah thei nata hnabeiseih â chhih.



(v). Hmosaipiepa –  Sawhkhâ tawhta baona asaipa ta phusâ lâta piepa tlyma, nie nata do awpa piepa tlyma, etc. zy he phaleipa ta, corruption pa ysa theituhpa lâthlôh pha kawpa sâkha a châ heih hra.



Pahleina/âdyuhna awpa: He hawhpa hmo he rainao kawpa nata thadâh kawpa ta phusâ hmôna châ ta, chyhsapa palôhrupa a parao thei hleikhôta palôhru liahmaripa taihta pihpasina a tlôkhei theituhpa a châpa vâta eima hmâ lei awpa he a pha kaw. Chahleikhôpata, a raituhpazy nata adaotuhpa châta chhao nieparuna lâthlôh âhnia kaw. Asaipa ta rai papuapa hlâta cha zawpi/chhôhkha zy ama hriapasana theilâpa tawhta mopa ta baona he pie hripa châ sala apha via aw. He heta zawpi liata hriapasana nata tiamana pathipalôhrupa a pahneisa hleikhôta Sawhkhâ lâchhâh liata chhao corruption a pachyhsa via syulyu nata hnabeiseih â chhih.



Pachâpazina:

  1. Eima râh liata nieparuna pathliethlawpa a châna chhâpa he khâpa vâta a châ viachai nata na pangiasa?
  2. Eima râh liata Media (Print & Electronic) nata zawpizy heta nieparuna adyuhna lâchhâh liata hmahlana ama hnei hmeseihpa ta na pahno ma?
  3. Eima râh (Maraland) duasu mopa ta chi nata chi, pho nata pho, etc. (e.g. Tlosai, Chapi, Zyhno, Hawthai, Vytu, Hlychho, Chozah, Nohro, etc.) tahpa lâchhâh aheihpa ta reikah pathleina, hmotaopa nata hmahlana a y tyhpa ta na pahno ma? Avaw y hawpa châ sala kheita ma apahleipadiana lâthlôh na pahnona dâh a châ?

Related: CORRUPTION Part I - CORRUPTION Part II - CORRUPTION Part III.

Note: He article a vaw thyutuhpa Satlia F.C. Beirachhuady he Mizoram University tawhta M.A. (Geography) pha kawpa ta a patlo tawhta Chennai liata PG course sakha patlo ta atahma he Delhi University (North Campus) liata LL.B entrance aroh patloh ta admission zy a buakhei ngano a cha. Achu lymana liata hlaotlohna a to lyma awpa ta eima khokheina eima hla.

Comments (8)
  • Judith Paw
    He article he pha ei tah hmeiseih. Eima rah ta eima ngiah ngaita kawpa cha ta, na pachana heta eima rah chata athohna a tlokhei cheingei nata ei hnabei a seih. Ado kaw, eima rah liata nieparuna he a hluh kaw nata pangiasa achhih ta, anodeikuala ahyzy cha ma nieparu ei ta, kheihta ma ama nieparu, tahpa pahno thai tloh leipa pi ta. Cha likawh liata a ypa eima cha. Nieparuna alaichadai awpa ta Media zy thatlo via awpa eima ngiah ngaita kaw. Khati ta ma eima rah hahzohna he pai hr'aw va tly? Puhpa J.Vialua ta, "Syuki zapa" a tahpazy ama hluh kaw nata ei pangiasa cha maw?
  • Lai Lai  - Ei chalykhei kaw na
    Paw-Chhuahdy.....na hmo ropa he a pha ngasa na...Part 1, 2 &3 he booklet ta tlao papua la, a pha kaw na ta ei pangiasa. Eima rah lata internet hma thei hra leipazy rei awpa ta ei khoh ngasa.

    LLB chhao a pha kawpata na pazao awpa ta ei cha khokhei...entrance na tlopa vata ei chalykhei hmeiseih na.
  • paw machhua
    Hi paw chhuadau, na cha ropa hi a pha ngasana. vaw ro via lyma teh. Mara rah cha a cha hi....... Na cha ropa zydua hi marasaw zydua ta reih thei khai ei sala tahpa ei kho kaw. :roll: :lol:
  • Moses C. Tehlo  - Discussion via chy bei sila

    Dear Paw Chhuady,

    Khilh la tawta eiza tlo tawta daihti ei hnei thai ty lei pavata, Article naropa "Corruption Part-1,2,3" zydua atano tlai he, eivaw rei pa a cha. Apha eita ngasa. Eino a va ngasa hra. Eicha ly ngasa hei hra.

    Chakhia, Tradition eima hnei pa zy hry liata Corruption a support ma tradition zy eima hnei ho lo pata ei pahno. e.g. "Na vai, lei kha, vano to aw va chi" tapa haw pa he a cha. Christian Tradition liata " Na vai lei kha" tapa a y hei. He Traditions zy he eima society liata a strong ngasa pa haw ta ei hmo hlei kho ta, Corruption tha apatlo hmeiseih pazy ama cha pa haw ta ei hmo. Nama khei ta e na hmo va tly?

    Chatawta, eima rah zawpi ta Corruption he papei pamaw sa tu hlei mapi. Corruption pachhasa aw pahlata, Corrupt hra aw pa he, tano thyutlia pa zy hro liata a strong ngasa chy pa a lyu kaw. He keima hmona dah he ado tiara vei, nata pa a cha khia, ngiachhie pata ba a chyta vaw palasa via tua bei la, tapa eicha haw hmeiseih.

    He Corruption thati he Discussion eima tao ly ma chy bei aw...Daihti na hnei khia, achhapacha, keima chhao ta he Article na ro pa he ei khongasa hra pavata a cha.

    Mr. Moses C. Tehlo
    Chennai
  • Azyu Eunice
    Pawchhuady....na roh pha kaw ty....UP UP....Roh lyma la,,,na hmo tao awpa zydua liata hlaotlohna na hnei thei na awpata khokheina ei cha hla.....
  • Laiu Fachhai
    Ei sawchapawpa,

    Na tlah tyh ma? Na chuna a sie pha lyma ma?

    Corruption kyh research pha kawpa nata a ki kawpa vaw tao chi ta, a rohnah hmeihseih. He na research part I, II nata III zy he a bu ta papua tlah chhao a chapata ei pahno. Eima rah zawpi ta rein thei khai ei se, tahpa chhao byuh a chhih kaw.

    Na paw Vanoh Paw
  • Anonymous
    Ei Paw ( Laiu Fachhai ), Abeipa ngiachhiena nata Marasaw zy thlachha kheina zawzi ta ei tlah lyma no a cha hra. Ei no Vanoh No ( Debbie Fachhai ) nata Ei nawta Vanoh Fachhai zy ama tlah khaino acha hra tlyma? Atahma he khatai liata nama y haw? Shillong liata nama y khao ma? Nama Contact No. zy chhao ei pahno byu ngaita kaw.

    ABEIPA ngiachhiena vata ei chuna zy chhao nama thlachha kheina nata Marasawzy thlachha kheina zawzi ta ei pazao hnolo ngala no a cha hra.

    Ei Article nawh kawpa liata khokheina a sah chaipa zy eina patosa hrapa va chita ei chalyh ngaita kaw. Aki chochah viapa ta ro thei awpa ta zy chhao byu a chhih ngaita kaw. Daihti huhieh viapa hneithei tyh leipa na ta. Ei Paw, nama chhokha ta nama Thlachha liata eina vaw bao via lyma bei awpa ei chita ei cha haw hmeiseih hra ei.

    Ei Article nawh kawpa, "CORRUPTION - Part I, II & III"', liata comment phakawpa na vaw pietuhpa nata nama THLACHHANA soh kawpa liata kha na vaw thei tyhpa zyhdua hnota chhao alyhna bie ei cha hla chyu hmeiseih hra ei. PART - IV & V zy chhao khati tama papua hei thei awpa ta ei hnabei a sei kaw.

    "For GOD and MARALAND"
  • F.C. Beirachhuady
    Ei Paw ( Laiu Fachhai ), Abeipa ngiachhiena nata Marasaw zy thlachha kheina zawzi ta ei tlah lyma no a cha hra. Ei no Vanoh No ( Debbie Fachhai ) nata Ei nawta Vanoh Fachhai zy ama tlah khaino acha hra tlyma? Atahma he khatai liata nama y haw? Shillong liata nama y khao ma? Nama Contact No. zy chhao ei pahno byu ngaita kaw.

    ABEIPA ngiachhiena vata ei chuna zy chhao nama thlachha kheina nata Marasawzy thlachha kheina zawzi ta ei pazao hnolo ngala no a cha hra.

    Ei Article nawh kawpa liata khokheina a sah chaipa zy eina patosa hrapa va chita ei chalyh ngaita kaw. Aki chochah viapa ta ro thei awpa ta zy chhao byu a chhih ngaita kaw. Daihti huhieh viapa hneithei tyh leipa na ta. Ei Paw, nama chhokha ta nama Thlachha liata eina vaw bao via lyma bei awpa ei chita ei cha haw hmeiseih hra ei.

    Ei Article nawh kawpa, "CORRUPTION - Part I, II & III"', liata comment phakawpa na vaw pietuhpa nata nama THLACHHANA soh kawpa liata kha na vaw thei tyhpa zyhdua hnota chhao alyhna bie ei cha hla chyu hmeiseih hra ei. PART - IV & V zy chhao khati tama papua hei thei awpa ta ei hnabei a sei kaw.

    "For GOD and MARALAND"
Write comment
Your Contact Details:
Comment:
[b] [i] [u] [url] [quote] [code] [img]   
:D:):(:0:shock::confused:8):lol::x:P:oops::cry:
:evil::twisted::roll::wink::!::?::idea::arrow:
Security
Please input the anti-spam code that you can read in the image.
Last Updated ( Monday, 27 June 2011 07:33 )  



Maraland.Net

About Us
Contact Us
Company Info
Maraland Blog
Maraland

Mara History
Map of Maraland
Maraland at a Glance
Tourist Spots
Programs

Advertising
Partnerships
News Contribution
Article Competition
Help

How to Register
How to Comment
How to Submit News
How to Submit Link
Policy

Terms of Service
Privacy Policy
Copyright Notices
Comment Guidelines
© 2002 - 2012 Maraland.Net - The Home of Mara people on the Internet - All Rights Reserved
RSS Feed