Articles
Articles(Mara)
Definition of Mara - Marapa tahpa cha | Definition of Mara - Marapa tahpa cha |
|
|
| Written by Rev. Vako M. Div, Th. M. M.Th | |||
| Sunday, 22 July 2007 | |||
Mara tahpa he ky hlupi ta chhopasia tyhpa chata. A khei hawpa tlai he ma eima py chai aw. Viasazy ama cha hiahri tita kheita na chhy tyh? Rev. Vako article he a cha phahnai khei chei aw. Ary liata:
Marapa Tahpa Cha Rev. Vako
Bie Hmiapa Chyhsa thokha chata cha a y chiehpa moh parohpa chho pasia hualua awpa he paloh pasi achhih thai leipata cha hawhta chhopasia hualuana chhao cha amo chata ananona a yleipa hawhta tlao ama pacha tyh. Chahrasala cha moh parohpa cha thyutliazy ta amo nata ama chha daihti liata ama chhopasia lyma awpa a cha. Chha a pasi lymapa hawhta hmo sakha cho liata eima no a vahna chhao a nano lyma tyh hra. Tanoh ta eima chhopasianazy he hmiala ko hluhpi liata cha a thiehpata ama vaw chhopasiana chata ama vaw duana hmobyuh sakha hawhta a vaw cha lyma aw. He pachana cho liata a duapata “Mara” tahpa moh he chhopasiana thiehpa lata eima puakhei lyma awpa a pha. He chapaw heta “Marapa cha khatai tawhta eima vy?” or “Kheita-e tahma ama yna su liata ama vaw y?” tahpa la chha ta chhopasiana cha leipata “Mara” tahpa a y chiehpa he kheita a pyh ei sila a pha chai aw tahpa la chha saina chota ropa tlao a cha. Chavata hmiatua ta “kheita mo hropazy ta maniah ama aw” tahpa tawhta pathao ei sila, cha tawhta Marapa a thaipazy ta Mara tahpa he “kheita ama chhopasia” tahpa eima sai pazi heih aw. Cha tawhta tanoh “kheita e Marah tahpa he eima chhopasia aw?” tahpa he eima pua kheina a vaw cha aw.
A. Kheita chyhsa hropazy ta maniah ama aw? Ko zabi sapalina liata a ypa St. Augustine he hawhta a reih, “Keimo thatih a siapata eima pahnopasia hlata chyhsa hropazy tawhta keimo kyh ama reipa he zo tua awpa abyuh ta cha hnohla ta keima pahnothaina nata pachapazina hma pata zo hmeiseih awpa nata zo hmeiseih lei awpa pathlua awpa abyuh” a tah (Augustines Confession, 1943). A yzi cha eima vaw pi tua nota eima nopawzy pahno beih leipa pita chahrasala “he he ei no,” “he he ei paw,” tahpa cha hnola ta eima chupa a chapa hawhta a cha. Abeipa Zisu chhao ta pachupazy tawhta a thei khoh tua chaipa cha “Chysazy ta keima he kheita ei na tah ei” tahpa bie a cha hra (Matt. 16:18). He yzizy pasaipazi na chota “Mara” tahpa he eima kiapa liata chi hropazy ta kheita maniah ama aw tahpa a chyta eima pacha tua aw.
(1) Notla la tawhta Mararah notla la liata a ypa chipho cha Maw (Lusheis) nawh cha ei ta he chipho ta maniah ama pahnona awna cha “Lakher[1]” tahpata a cha. Lakher tahpa cha Mawh reih ta “pala a sopa” tahna a cha. Marapa cha eima chysia eima taona awpa he pala paheih pata or so pata chysia lata a taopa eima chapa vata he hawhta Maw nawh ta Lakher tahpata maniah ama pahno. Pachupazy ta Abeipa Zisu hnohta “Hrosohpa Elaisa a cha ama chata” ama tahpa alyu kaw. Lakher tahpa he 1955[2] rachhoh taih kha India lata cha Marapa official moh a vaw cha chy. Ei vaw palasa khopa cha Lakher tahpa he keimo ta eima awna moh cha leipata chyhsa hropa tawhta eima hmapa moh a vaw cha tahpa hi.
(2) Chho la tawhta Mararah chho la cha Matupa nata Rakhaipa zy y ei ta hlano via daihti liata Marapa nata adyuh tyhpa pho chhao ama cha (1930s).[3] Rakhine Hill Tracts tahpa chabu liata Rakhaipa nata Khami (Matu) zy ta Marapa he “Shandu” or “Shandus”tahpata maniah ama pahno. He hawhta maniah ama tawpa chhao he chabu liata reizi ta “eima sa eima syhpa or hroto eima hneipa” vata “Shandu” tahpata moh maniah ama bie. Chahrasla Marapa ta “Shandus” tahpa moh he vaw hma beih vei ei. Mo hropazy tawhta maniah ama awna tlao a chapa vata Shandu tahpa moh Marapa hry liata pahnona y hluh hra vei.
(3) Maw la tawhta Mararah maw la cha Hekha chipho ama y. Hekha chipho he leibeizy bihneina liata thatlo kawpa cha ei ta Burma Mararah la chha hecha Hekha leibeizy biehneina ta a vaw pahni kaw. Chavata eima moh chhao he maniah ama aw n’awpa pahno leipa ei ta “Miram” maniah ama tah thla ha. Miram tahpa cha Hekha reih ta mi (chyhsapa) nata ram (rah) zy pahlyhpa a cha. Chavata Miram tahpa cha Mara reih ta “Chysapa rah” tahna tlao a vaw cha. Tanoh taihta Hekha-thatla chipho chhaikha cha Marapa he Miram tahpata maniah ama aw lyma chy. Mararah nochhi la cha Zotung (Azaoh) chipho nata Matu chipho zy y eita he chipho sano he Hekha-thatla zy hawhta “Miram” tahpata maniah ama pahno thla hra.
B. Mara tahpa chhopasiana chhaikhazy Acho liata palasapazy he mo hropazy tawhta Marapa moh maniah ama biepazy chata chahrasala keimo nata keimo ta Lakher tlyma, Shandu tlyma nata Miram tlyma tahpata a aw leipata eima y. Keimo sasy ta Marapa eima cha eima vaw tah. Chahrasala khapava ta Marapa tahpata eima aw tahpa he tanoh taihta khohchhihkawpa chhopasiana y ma vei. Chhopasia thei awpa chhao cha hra vei. Marapa moh dei he chhopasia a rupa cha leipata khizaw liata a y chiehpa moh zydua he chhopasia aru ngasa chyu. Pakhona ta tanoh “Lai” tahpa chhopasiana cho chata liata apho apho ta a y. Ahy chhopasiana hmata ado chai tla vei. Chhopasiana rakha ta a cha chyu. Chhopasiana pha viapa ama tlua lyma hra. Chahawhta keimo Mara tahpa chhao he chhopasiana apho phota y hra ta cha chhopasianazy cha he hawhta eima saipazi heih tua aw.
(a) Mau Ram tahpata theory Rei hawpa hawhta Mararah he Hekha leibeizy biehneina ta varo maniah pahni ta chahawhta ama reih chhao he varo maniah a pahni haw hra. Sohna lata cha athai tuapazy he Hekha-thatla chyhsazy cha heih ei ta he sano chana heta maniah ama pahni kaw. Chavata Marapa ao-reih hmana liata Hekha-thatla reih he hlupi eima hma lyma. Hekha-thatla reih ta “Mau” tahpa cha Mara reih ta “Ramawh” tahpa chata chavata Mararah tahpa he “Mauram” tahpa tawhta a vy tahpa apyna a cha. He he eima hnohla ko charu ko sari rachhoh liata MSA chabu liata rohpa theory sakha a cha hra. Argument: Mararah tahpa cha “Mau ram” tahpa tawhta a vypa cha mawhsala Mau (Ramawh) cha Matu rah liata ahluh chaipa ta pahnopa a cha. Matu rah, Khami rah zydua he Mauram sai a cha thla aw. Chavata tanoh Mararah lia deita ramawh a y leipa vata he Mauram tawhta Mararah a vaw y tahpa theory he aduana hmeiseihpa cha vei.
(b) Chho la ta a ypenawh tahpa theory Charohtuhpa thokha ta Mara tahpa cha chho la a ypenawh tahpata ama chhopasia tyh hra. He he Mara tahpa hawhrawh nata azaona y vei. Chho la a y penawh tahpa cha Mara tahpa hawhrawh nata azaona a hnei leipa vata he hawhta chhopasiana chha he tahma Marapa pahrana duahmo mo pata reipa deita a chapata a la. Thokha reizi ta “Khakhaihpa” tahna cha “Maw la ta a ypa” tahna a cha tah ei ta chahawhta “Marapa” tahna chhao he “Chho la a ypa” tahna a cha tahpata reipa a cha. Marapa ta Lautu rah he “Khakhaihpa rah” tah tyh ta cha cha keimo tawhta Maw la chha a ypa rah la” tahna a cha. Chavata Chho la ta a ypenaw tahpa theory cha Lautupazy ta maniah ama awna tawhta chasala ahnia chai aw. Argument: Marapa ta Maw la ta a ypenawh zydua he “Khakhaihpa” tahpata aw leipata Lautu rah deita chata “Khakhaihparah” tahpa he a hma. Achhapa cha Hekha-thatla chhao he Maw la chyhsa cha eita Marapa ta amo he “Khakhaihpa” tahpata aw bei vei. Chahawhta Mararah tahpa cha “Chho la ta a ypa rah” tahpa cha mawhsala “Khumi rah zy, Matu rah zy he” Mararah tahpata tahpata aw awpa ama cha aw. Chavata Marapa tahna cha chho la ta a ypa pho tahpata chhopasiana chhao he aduana pha kawpa y hra vei.
(c) Miram tahpa theory Reih chanei heih aw sala, hlano via liata cha Hekha-thatla ta maniah ama pahnina he a hluh hmeiseih. Dr. Zohra reipa hawhta Marapa a vaw si laina liata Hekha-thatla chhao ta vaw si thlyu aw ei ta (Maraland.net), Hekha-thatla he chipho lai viapa ama chapa vata Marapa he reih nata beihneina liata chhao a vaw pahni kaw thlyu aw. Chavata Mara tahpa moh he Hekha-thatla reih ta miram tahpa tawhta a vypa a cha thlyu aw tahpa a pyna a vaw y. He liata pacha awpa sakha a ypa cha Hekha reih ta Mi tahpa he Mara reih ta chyhsa cha ta he chyhsa tahpa pronoun he Mara (Ngepheh) rei ta cha Ma[4] tahpa a cha. Hekha-thatla reih ta Ram tahpa cha Mara reih ta Rah cha thla hra ta chavata Hekha reih ta Miram tahpa he Mara-rah tahpa a cha thei tahna a cha. Argument: Hekha-thatla reih Miram tahpa tawhta Mara rah tahpa a vypa cha mawhsala Hekha-thatlah nata a vaw si khohpa Marapa he Hekha-thatlah pata pahno leipata ma Miram atah thla ha aw? Chahawnahrachata Hekha-thatlah ta Miram a tahpa vata Marapa chhao ano sasy ta Mara a tah thla hra aw ma? tahpa he pacha awpa abyu ngaita. China rah tawhta a vaw si khohpa cha ei sila su sukha tawhta Marapa he ano eih ta tahma a yna su la vaw si hawsala (1400 A.D, Rev. Pheiki: Mara Deiva, 1996?) amo ama awna tawhta Hekha-thatlah pata Mara tahpa he amo reihta Miram a tahpa cha thei hra vei ma? Chavata Miram tahpa theory hawhta apy awpa chhao aduana pha kawpa cha hra vei.
C. Mara tahpa apyna thiehpa Kheihawhpa daihti tawhta Marapa tahpa he eima vaw la tua tahpa a sia kawpata ropa record y vei hrasala[5] eima chheipa liata chihropazy ta Marapa tahpata maniah ama pahno haw. Cha saidei cha leipata keimo nata keimo chhao Marapa tlai eima cha eima tah haw hra. Chahrasala cha Marapa tahpa cha khapa e yzi ahnei tahpa he tahma tai liata khochhih kawpata chhopasia thei ma mapi tah aw sala ei dona hlupi a y thlyu aw. Hmiala lia chhao ta he Mara tahpa hawhrawh he khoh chhih kawpata chhopasia thei awpa aru hra thlyu aw. Khizaw liata a pahrapa chyhsapa chiphozy he ama moh cho liata aduapa ta chhopasia eima chhuah khiatacha eima chhopasia chheina hlupi a y aw. Achhapa cha he moh a vaw thaona daihti liata daihti nata ziza, chyhsapa palophao (ethos and pathos) hmo sizi eima pahnopapha leipa vata a cha chai aw. Pakhona ta America cha khapa tachana maw? tah ei sila chhopasia thaipa cha vei. Myanmar he khapamaw tahpa nata alyu thlah hra. Chahawhnarachata Marapa he khapa tahna maw tah ei sila mo hluhpi palotlahna taita chhopasia thaipa cha aw hr’aw vei. Cha rohtuhpa puakheipa chhopasiana ta a cha aw. Eima hnohla Rev. Teitu a hronoh daihti liata a reipa sakha cha “Marapa eima vaw puana thatih he asia kawpata sakha roh haw ei sila chatawhta pachana thiehpa a hneipazy ama vaw y tita baichha via lai awpa a pha,” a tah. Cha hmo yzi hawhta tahma keimo Marapa tahpa he chyhsa hropenawh lata eima chana eima pahnosa khoh nata eima moh chhao theithai a chhipa sakha eima hnei haw hra awpata ei paphasa kaw. Acho liata palasapa Mara tahpa theory zy he maniahzy ta maniah ama pahnona nata keimo chhaota eima theina rakha chyu ta eima moh kyh pachapazina palasana a vaw cha via. Mara tahpa he “keimo sasy ta eima aw tuapa moh ma a cha?” tahpa nata, “chyhsa hropazy tawta Marapa tahpata mania ama aw tuapa ma acha?” tahpa eima pahnopasia leipa chhaota keimo cha Marapa pho eima cha tahpacha khacha apyh haw ba pita chavata he a y chiehpa moh he angia viapata chhopasia thei ei sila tahpa pachana ei hnei. Khizaw liata a ypa reih hluh via liata Mara tahpa hawhrawh he a phapa lata chhopasiana y tla leipata a phaleipa la viata y zi a vaw hnei khai. Chahrasala cha zydua hry liata Greek reih ta Mara tahpa cha “Tlyzaw ta a ngiapa” tahna ta a vaw cha. Chyhsa hropazy tawta Mara tahpa moh he maniah ama biepa a chapa chhaota nata manomapaw zy ta amo sasyh ama vaw awna moh a chapa chhaota Mara tahpa moh he khoh achhih kawpa moh ta a vaw cha haw. Maniah a vaw aw tuapa chyhsazy tlyma, manomapawzy tlyma he moh yzi he vaw pahnopasia leipata y thei hra ei sala, tahma keimo chha tawhta Mara tahpa cha “Tlyzaw ta A Ngiapa” tahpata apy thei ei sila chakhiahtacha eima moh eima chhopasiana maih liata theithai nao aw ta khochhieh kawpa moh chhao a cha aw.
Bie Kiamina He khizaw kawh kawpa lia na heta a pahrapa chi chychaipazy hry liata chipho sakha hawhta Marapa tahpata Khazohpa ta maniah a padua haw. Khazohpa ta Mara cha awpata maniah vaw rao haw ta Marapa chana tawhta chihropa moh phaothai awpa cha vei. Khizaw a y chhoh zydua liata Marapa chyhsa leilo khai hr’ei sila eima chana duahmo leikhai thei khao aw vei. Marapa chholei he lei thai hra aw vei. He Marapa chholei liata a pahrapa Marapa cha “chho la chyhsa tahna a cha” tahpa tlyma, ramawh rah liata a pahrapa tahpa tlyma, chyhsapa rah liata a pahrapa tahna tlyma zy ta chhopasiana he eima moh chhopasiana hmeiseihpa cha leipata pahrana rah moh papata chhopasiana deita a cha. Abeipa Zisu hnohta pachupazy ta “Hrosopa pakha kha ama chata” tahpa deita ei palyu sa. Mara tahpata a vaw biepa heta Marapa tahna cha “Zozaw ta khohchhiepa or a ngiapa” tahpa he vaw pahno haw thlyu aw ta cha moh tlai cha maniah a biepa a cha aw. Chavata Marapa tahpa cha “Zozaw ta Khohchhiepa” eima tah lyma ba aw.
Ahawna: Mara cha hawhrawh chhaihkha aluh cho liata eima pakhupa kha computer liata roh aru ngasapa vata vaw kho thei vana. A pacha naw thai thla bei muh vei. [1] Lt. Gen (Retd) Sushil K. Pillai, (PVSM) “The Maras: A Case Study” in Maraland Net (13.7.2007). [2] Ibid. [3] Parry, The Lakher, 1932. [4] He liata bata pachana ei vaw hneipa cha “Mara” tahpa he Tlosai reih tawhta acha lei awpata ei palyusa. Achhapa cha Lakher tahpa he eima misawnarizy daihti tawhta hma lymapa chata Mara tahpa hawhrawh he eima hnola 1955 rachhoh tawhta officially ta India la cha hmapa a cha. Mara tahpa he Ngephe Mara reih ta chyhsapa rah tahpata palie theipa a vaw cha. Pakhona ta Ngephe Mara reih ta “Ma-ne nawh ha” tahpa cha Mara reih ta “Chyhsa mo hropa yh” tahna a cha. [5] Keima ei pahnona rakha deita a cha.
Powered by AkoComment 2.0! |
|||
| Last Updated ( Wednesday, 15 August 2007 ) |
| < Prev | Next > |
|---|